Proféssor ma xeyyünning mulahizisi: "Tengritaghda perwaz qilghan sumurgh" ning cholta bayanliri (2)

Muxbirimiz eziz
2015-12-08
Élxet
Pikir
Share
Print
Uyghurlarning réstoranlirida haraq sétish mejburliniwatqan mezgilde, melum meschitte namaz ötüwatqan Uyghurlar. 2015-Yili 16-aprél, xoten.
Uyghurlarning réstoranlirida haraq sétish mejburliniwatqan mezgilde, melum meschitte namaz ötüwatqan Uyghurlar. 2015-Yili 16-aprél, xoten.
AFP

"Sumurgh téléwiziyisi" ning Uyghurlar diyaridiki ziyariti jeryanida eng köp soralghan mesile diniy esebiylikke da'ir ehwallar bolup, ular deslepki qedemde ziyaret qilghan Uyghur aptonom rayonluq siyasiy-qanun komitétining mudiri shyung shu'en'goning éytishiche, "Diniy esebiy küchler birdek milliy bölgünchilik peyda qilip, shinjangni xitaydin ayrip tashlap, musteqil qilishni nishan qilghan iken." chünki, ular "Islam eqidisi xitayning dölet qanunidin ela", " Kompartiye hakimiyiti kapirlarning hökümiti, shunga uni aghdurup tashlash lazim" dep qaraydighan bolup, bu xil qarashning idé'ologiye jehettiki ziyini hazir bek éghir boluwétiptu.

Uyghurlar diyaridiki xitay emeldarlar "Sumurgh téléwiziyisi" ning muxbirlirigha inkas qilghan ortaq bir mesile, Uyghurlar diyaridiki birnechche qétimliq "Qattiq zerbe bérish" heriketliridin kéyin peskoygha chüshken bolsimu yiltizidin yoqitilmighan, shundaqla 2009-yilidiki "5-Iyul weqesi" din kéyin yéngidin yamrashqa bashlighan diniy esebiylik iken.

Proféssor ma xeyyünning qarishiche, hazirqi siyasiy weziyette Uyghurlar diyaridiki yerlik da'irilerning hemmidin bekrek köngül bölidighini rayon miqyasida islam dinigha qaritilghan bashqurush iken. Biz, néme üchün islam diniy mesilisining hazir Uyghurlar diyaridiki eng nazuk mesililerning birige aylinip qalghanliqini sorighinimizda u mundaq dédi: "Méningche, buning birnechche türlük sewebi bar: birinchidin, waqit jehettin qaraydighan bolsaq, sowét ittipaqi yimirilgendin kéyin ottura asiyada musulman milletler nopusning asasiy qismini teshkil qilidighan birnechche musulman döliti musteqil bolup, arqa ‏-arqidin siyasiy sehnige chiqti. Shunga qaraydighan bolsaq, Uyghurlar diyarida shuningdin uzaq ötmeyla pantürkizm we pan islamizmgha qarshi teshwiqat kürishi ewj élishqa bashlidi. Chünki da'iriler islam dinining Uyghurlarning musteqilliq herikitidiki heriketlendürgüch amil bolushtek rolini tonup yetken bolghachqa bu mesilige alahide ehmiyet bérishke bashlidi. Ikkinchidin, '11-séntebir weqesi' din kéyin Uyghurlar diyari bilen afghanistanning chégridash ikenlikini nezerde tutqan xitay da'iriliri afghanistandiki bén ladin berpa qilghan 'elqa'ide', yeni 'baza' teshkilatining, shundaqla ularning zorawanliq idiyilirining Uyghurlar arisida bazar tépishidin qattiq éhtiyat qilip kelgen idi. Shunga '11-séntebir weqesi' din uzaq ötmeyla xitay da'iriliri ushtumtutla Uyghurlar diyaridimu köpligen térrorluq teshkilatlirining mewjutluqini, hetta 'sherqiy türkistan islam partiyesi' ning alaqidar pa'aliyetlirini xewer qilishqa bashlidi. Emma bular ilgiri héchqachan metbu'at yüzide élan qilinip baqmighan nersiler idi. Emma amérika hökümiti térrorluqqa qarshi jeng basquchigha ötkendin kéyinla xitay hökümitimu kütülmigen yosunda özlirining 'térrorluqning qurbanliri bolup kelgenliki' ni dawa qilishqa bashlidi. Buninggha mas halda xitay hökümitimu Uyghurlar diyaridiki islam dinigha te'elluq nurghun nersilerni diniy esebiylikke baghlashqa bashlidi. Üchinchidin, buningda téximu murekkep bolghan yene bir amil mewjut: xitay dölitining islam dini heqqidiki melumatliri wasitilik halda gherb alimlirining islam dini heqqidiki tetqiqat netijilirini öginish arqiliq özleshtürülgen. Mushu sewebtin gherb alimlirining islam dini heqqidiki bezi qarashlirimu xitay tewesidiki islam dinigha da'ir siyasetlerde we jama'et pikride öz ipadisini tapqan. Shunga xitay da'iriliri Uyghurlarning islam dinini wasite qilish arqiliq, ottura sherqtikige oxshash zorluq weqelirini sadir qilishidin bek qorqidu. Bolupmu ottura sherqtiki islam teshkilatliri yaki liwiye, yemen qatarliq jaylardiki islam qoralliq küchlirige oxshash teshkilatlarning Uyghurlar rayonida barliqqa kélishidin qattiq éhtiyat qiliwatidu. Chünki, méning chüshinishimche, hazirqi ehwalda Uyghur musulmanlirini heriketke keltüreleydighan birdin-bir meniwi küch del mushu rayondiki islam dini. Shunga xitay hakimiyiti islam dinini özi üchün bir türlük düshmen hésablawatidu."

"Sumurgh téléwiziyisi" muxbirliri ziyaret jeryanida Uyghur aptonom rayonluq partkomdiki ehwaldin alaqidar xadimlardin mushu heqte ehwal igiligende, ular Uyghurlar diyaridiki yuqiri qatlam rehberlerning 2010-yilidin bashlap diniy esebiylikning mushu xildiki bir qatar xewpini hés qilip yetkenlikini, shuning üchün "Zamaniwi medeniyet" namidiki bir qatar pa'aliyetler arqiliq diniy esebiy idiyilerning tesirige taqabil turmaqchi we uni yoqatmaqchi bolghanliqini éhtiyat bilen sözlep bergen.

2012-Yili yanwarda Uyghur aptonom rayonluq partkomning sékrétari jang chünshyen xotende xizmetlerni közdin kechürgende tunji qétim "Diniy esebiylikni tügitish" nishanini otturigha qoyghan. 2013-Yili may éyida diniy esebiy idiyilerning tesirini cheklesh asasiy mezmun qilin'ghan "Uyghur aptonom rayonluq partkomning 11-nomurluq höjjiti" tarqitilghan. Buning bilen Uyghurlar diyaridiki herqaysi sheherlerde közge chéliqidighan, Uyghur ayallarning héjaplinishi, diniy pasondiki kiyimlerni kiyishi, erlerning saqal-burut qoyushi qatarliqlar deslep bolup "Diniy esebiylikning ré'al turmushtiki ipadiliri" din dep qaralghan we buninggha qarshi "Jeng" bashlan'ghan. Herqaysi jaylarda bu xildiki kishilerning kutupxanilargha yaki doxturxanilargha kirishige bolmaydighanliqi, aptobusqa chiqishigha bolmaydighanliqi, hetta idare-jem'iyetlerning a'ililikler qorusigha kirishigimu bolmaydighanliqi heqqidiki yazma uqturushlar herqaysi jaylargha chaplan'ghan.

Biz "Diniy esebiylikning tesirini yoqitish" dégen namda her derijilik hökümet orunlirining mushu xildiki tedbirlerni qollan'ghanliqini tilgha alghinimizda proféssor ma xeyyün mundaq dédi: "Toghra deysiz. Shinjangdiki bu hadise tolimu bimene shekilde otturigha chiqti. Shinjangdiki yerlik hökümetler retke turghuzup chiqqan rayondiki esebiy diniy idiyilerning ipadilirige qarisingiz 'tamaka chekmeslik', 'haraq ichmeslik', 'belgilen'gen meschitke barmasliq' 'partiyelik kadirlar bilen qol éliship körüshmeslik' dégendek maddilarning barliqini bayqaysiz. Bu ishlarni rastini dégende men 'diniy esebiylikke qarshi turush' dégen namda xitayning assimilyatsiye nishanigha mangghanliq dep chüshinimen. Chünki, yerlik Uyghurlar xitaylarning assimilyatsiyesige mensup hadisilerni qobul qilmisa da'iriler buning xaraktérini derhalla 'diniy esebiylik xahishi' dep békitidu. Shunga ular bayatin siz tilgha alghan 'qosh tilliq oqutush', 'haraq-tamaka' dégendek hadisilerni diniy esebiylikning belgisi, dep chüshiniwalghan, shunga ularning ölchimide kimde kim bularni ret qilsa 'diniy esebiylik' qilghan bolidu؛ bularni qobul qilsa 'wetenperwerlik' bolidu. Démek buningda nahayiti chong bir mesile mewjut: bir ademning kündilik turmushtiki normal pa'aliyitini, shundaqla exlaq qarishini mushundaq ölchem boyiche chekleshke toghra kelse, u chaghda xitayda esebiylikke yatmaydighan héchnerse qalmaydu. Mesilen, addiy bir misalni alsaq, gherbtiki herqandaq bir memlikette ammiwi sorunda tamaka chékishke bolmaydu. Bu insanlar jem'iyitidiki medeniyetlik bolushning bir ölchimi. Emdi kélip mushundaq bir addiy hadisini diniy esebiylikke baghliwalghanda uni 'medeniyetlik bolushqa qarshi chiqqanliq' démey néme deymiz?"

"Sumurgh téléwiziyesi" muxbirlirimu ziyaret jeryanida Uyghurlar diyarida bir qisim diniy ehkamlarning Uyghurlarning da'imliq turmush adetliri bilen chemberchas yughurulup ketkenlikini, bularning bezilirini Uyghurlarning normal hayatidin ayrip tashlashning mumkin emeslikini bayqighan.

Toluq bet