Пүтүн дуня көриватқан уйғур ирқий қирғинчилиқини тадайоши мурата немишқа көрәлмиди?

Берлиндин обзорчимиз абләт сәмәт тәйярлиди
2024.06.11
tadayoshi-murata.jpg Тадайоши мурата хитайниң фуҗйән университети тәрипидин меһман пирофессорлуқ тәклипнамисини тапшуруп алмақта. 2023-Йили 7-айниң 8-күни.
fafu.edu.cn

Бу йил 5-айниң 29-күни хитай һөкүмити ЧуңчиңДики ғәрбий җәнуб сиясий-қанун университетида 5-нөвәтлик “террорлуққа қарши туруш, әсәбийликни түгитиш вә кишилик һоқуққа капаләтлик қилиш” темисида хәлқаралиқ муһакимә йиғини уюштурған. Бу йиғинға хитайниң хәлқара сиясий сәһниләрдики айрилмас чөпқәтлиридин пакистан вә бир қисим әрәб дөләтлиридин тәклип қилған мутәхәссислири, шундақла өзбекистан, әзәрбәйҗан, филиппин, японийә вә шивейтсарийә қатарлиқ дөләтләрдин тәклип қилған хитайға маһил бир қисим “тәтқиқатчи” лар қатнишип, мақалә оқуған.

Кишини һәйран қалдуридиғини шуки, бу йиғинниң японийә йокохама дөләтлик университетиниң пәхрий пирофессори тадайоши мурата (Murata Tadayoshi) исимлик бириму алаһидә тәклип қилинған болуп, у хитайниң күткән йеридин чиқип, хитайниң уйғур дияридики ирқий қирғинчилиқ сияситигә чапан япқан. У, бу йиғинда “уйғур районида ирқий қирғинчилиқниң болғанлиқи пүтүнләй ялған” дәп билҗирлиған. Уйғурлар мәсилисидә изчил һалда ғәрбтики демократик дөләтләр билән бир сәптә туруп һәққаний аваз чиқирип кәлгән японийәдәк бир дөләттин кәлгән бу аталмиш “мутәхәссис” ниң юқириқи сөзлири хитайни һәқиқәтәнму хурсән қилған. Униң хитайға чапан япидиған бу баянлири шу күнидин башлап хитайниң һөкүмәт таратқулирида, җүмлидин бир қисим телевизийә қаналлири, муһим тор бәтлири вә гезитлиридә кәң тарқитилған.

Бизниң тадайоши мурата исимлик бу киши һәққидики тәкшүрүшлиримиз вә ениқлашлиримиздин мәлум болушичә, униң хитай һөкүмитиниң аз санлиқ милләтләргә, җүмлидин уйғурларға қаратқан юқири бесимлиқ сияситигә чапан йепиши, йеңилиқ әмәс. У, уйғур диярида хитайниң ирқий қирғинчилиқи әвҗигә чиққан 2021-йили хитай “хәлқара тори” мухбириниң мәхсус зияритини қобул қилғанда, хитайни ақлап сөз қилған. Униң бу қетим қилған сөзлири әмәлийәттә униң хитай мухбириға 2021-йили бәргән җавабиниң йәнә бир қетим тәкрарлиниши болған, халас.

Униң бу қетим хитайда бәргән доклатида дейишичә, америка башчилиқидики ғәрб дөләтлириниң “хитай һөкүмити уйғур вә башқа мусулман хәлқләргә ‛ирқий қирғинчилиқи йүргүзди‚ дегәнлири пүтүнләй қуруқ гәп” миш. У, бу һөкүминиң дәлили сүпитидә хитайниң аз санлиқ милләтләр нопуси һәққидики истатистикилиқ мәлуматлирини нәқил кәлтүрүп, 1953-йилидин 2020-йилиғичә болған арилиқта хитайдики аз санлиқ милләтләрниң нопуси 6.06 Пирсәнттин 8.9 Пирсәнткичә көпәйгән, дәп көрсәткән. У, уйғурларниң нопуси һәққидә хитайниң истатистикилиқ мәлуматлирини дәлил қилип көрситип, уйғур нопусиниң 2000-йилидики 8.39 Милйондин көпийип нөвәттә 11.77 Милйонға йәткәнликини давраң салған. Андин “әгәр шинҗаңда бир миллий қирғинчилиқ болған болса, уйғурларниң нопусиниң бундақ тез сүрәттә ешиши мумкинму?” дәп соал қойған.

Ундақта, японийәлик аталмиш “мутәхәссис”, хитайдики университетларниң “тәклиплик пирофессори” тадайоши муратаниң юқириқи баянлири орунлуқму? униң хитай һөкүмити орунлаштурған бир йиғинда хитайниң санлиқ мәлуматлирини өз қарашлириниң дәлили сүпитидә қоллиниши илим әхлақиға мувапиқму? униң пүтүн дуня әйибләватқан хитайниң кишилик һоқуқ хатирисини вә хитайниң уйғурларға йүргүзгән ирқий қирғинчилиқ җинайәтлирини ақлишиниң арқисида ким бар?

Хитайниң уйғур вә башқа милләтләрниң нопуси һәққидә елан қилған санлиқ мәлуматлири, уйғур дияридики вәзийәтниң тәсәввур қилғандинму паҗиәлик вә тирагедийәлик бир әһвалда икәнликини йошуралмайду. Бу хил “истатистикилиқ мәлумат” лар көп сандики хәлқаралиқ тәшкилатлар, һөкүмәт органлири, мустәқил тәтқиқатчилар тәрипидин дәлил-испатлири һәм асаслири билән ениқланған вә муәййәнләштүрүлгән системилиқ тәкшүрүш доклатлириниң нәтиҗисини инкар қилалмайду. Шуниң билән бир вақитта йәнә, хитайниң уйғурларни асас қилған уйғур дияридики мусулман хәлқләрни халиғанчә тутқун қиливатқанлиқини, қиз-аялларни мәҗбурий туғмас қиливатқанлиқини, уларни қул орнида мәҗбурий әмгәккә селиниватқанлиқини, уйғурларниң миллий өрп-адәт, диний етиқад вә мәдәнийәт мираслирини чәкләватқанлиқини, һәтта уларниң әң кичик бир наразилиқиниңму өлүмгә сәвәб болуватқанлиқини әсла йошуралмайду.

Тадайоши муратаниң уйғур диярида йүз бериватқан мислисиз зулум вә қаттиққоллуқ билән бастуруш сияситиниң қайси дәриҗигә йәткәнликини тәсәввур қилалмиғанлиқи яки қәстән билмәсликкә селивалғанлиқи вә яки мәсилигә етибарсиз қараватқанлиқи ениқ. Униң буниңдин 3 йил бурунқи пакитлири йетәрсиз қарашлирини бу қетим йәнә тәкрарлиши, пәқәт илмий тәтқиқат өлчәмлиригә мувапиқ кәлмәйла қалмастин, бәлки йәнә илим игилиридә болушқа тегишлик әхлақий сүпәткиму мувапиқ кәлмәйду.

Игилишимизчә, у узундин буян хитай компартийәсиниң қурғучи даһийлириниң тәрҗимиһаллирини япон тилиға тәрҗимә қилип тонуштуруш билән шуғуллинип кәлгән бири икәнлики мәлум. У, 2000-йили “мав зедоңниң тәрҗимиһали” ни, 2023-йили “җу енләйниң аяқ излири” намлиқ китабларни хитай тилидин япон тилиға тәрҗимә қилған. Униң қәлимигә мәнсуп башқа китаблириму идийә вә мәзмун җәһәттин асасән дегүдәк хитай компартийәсигә маһил қарашларни әкс әттүргән. Хитай компартийәсигә маһил мушундақ бир кишиниң уйғурлар мәсилисидә кимгә ян басидиғанлиқи вә кимниң сөзини қилидиғанлиқини тәсәввур қилиш қийинму әмәс. Униң үстигә, хитай университетлири бериватқан һәр хил унванлар вә тәминатлардин вақти вақтида бәһирлинип турған мушундақ бир “чәт әллик мутәхәссис” ниң хитай сияситигә қариғуларчә чоқунуши, уни хитайниң башқа милләтләргә, болупму уйғурларға йүргүзүватқан зораванлиқлири вә қирғинчилиқлирини көрәлмәйдиған қилип қойған. Униңдики бу хил виҗданий нормалсизлиқ уни хитайниң рәһимсиз сияситиниң қурбани болуватқан уйғурларға һесдашлиқ қилидиған әмәс, бәлки һеч әймәнмәстин японийәдәк асиядики әң демократик дөләтниң шан-шәрипигиму дағ тәгкүзидиған биригә айландуруп қойған. Униң 2014-йилидин буян “японийә сенсако арилини хитайдин оғриливалған” дегәндәк ғәлитә гәп-сөзләрни оттуриға чиқирип йүрүши, һәтта бу темида мәхсус бир китаб йезиши, японийәдики көплигән кишиләрниму һәйран қалдурған.

Дәрвәқә, уйғур вә башқа милләтләр дуч кәлгән дәпсәндичиликләрниң кәлтүргән еғир ақивәтлирини тадайоши мурата дәлил қилип көрсәткән хитайниң бир тәрәплимә истатистикилиқ мәлуматлири билән ениқ вә тоғра чүшәндүрүп бериш әсла мумкин әмәс. Әгәр тадайоши мората адил вә тәрәпсиз бир илмий доклат тәйярлимақчи болған болса иди, у алди билән шаһитларниң баянлириға, җаза лагерлириниң саниға, сүний һәмраһ арқилиқ тартилған сүрәтлиригә, өйидин сақ елип кетилип, җәсәтлири чиқиватқан лагер қурбанлириниң ечинишлиқ ақивәтлиригә нәзәр-етибарини салған болатти. Әгәр у һәқиқий тәтқиқатчи болидиған болса, уйғур дияридики хитайларниң сани һәққидә тохталғинида, 1949-йилидин бурун уларниң уйғур дияридики саниниң зади қанчилик икәнликини, һазир қанчилик көпәйгәнликини, йерим һәрбий характерлик биңтүәнниң нөвәттә уйғур диярини қандақ контрол қиливатқанлиқини обдан билиши керәк иди.

Қариғанда, тадайоши муратани өз искәнҗисигә алған хитай коммунист мәптунлуқи, униң япон тәтқиқатчилириға хас тәмкинлики вә әқил көзини хирәләштүрүп қойғандәк қилиду. Ундақ болмиған болса иди, у уйғурлар һәққидә тохталғанда өзидин башқа японийә алимлириниң уйғурлар һәққидә қанчилик чоңқур издәнгәнликини, уларниң уйғур тәтқиқатидики әстайидиллиқи, адиллиқи, дадиллиқи вә әмәлийәтчанлиқини нәзәр-гүзиригә алған болатти. Уйғур тәтқиқатидики бу есил әнәнини өзлириниң мол илмий тәтқиқатлири билән һазирғичә давамлаштуруп кәлгән япон алимлириниң, хитай компартийәсиниң думбиқини челиватқан тадайоши муратаниң бу қетимқи мәсулийәтсизлики вә адаләтсизликигә әң қисқа вақит ичидә лайиқида инкас қайтуралайдиғанлиқи һәм баһа беридиғанлиқиға шәксиз ишинимиз!

***Бу обзордики қарашлар пәқәтла апторға хас болуп, радийомизға вәкиллик қилмайду

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.