Талаш-тартиш темиси болуватқан куча бинакарлиқи

Ситокһолмдин обзорчимиз нәвбаһар тәйярлиди
2024.04.05
kucha-qebristanliq-2 Куча достлуқ йолидики қәдимки қәбрә харабиси музейидики пишшиқ хиштин ясалған қәбрә көрүнүши.
ts.cn

Йеқинда хитайдики “тәңритағ тори” қатарлиқ тор сәһипилири вә орган тор бәтлиридә “куча бинакарлиқ услуби типик хитайчә пасондики қурулуштур” дәйдиған сәпсәтиләр базарға селинмақта вә кәң тәшвиқ қилинмақта.

Куча шәһири вә әтрапидики районлар уйғур әҗдадлириниң қәдимдин буян яшап кәлгән маканлиридин болуп, тарихта мәдәнийәт вә сода мәркизи болупла қалмастин, бәлки муһим сиясий әһмийәткә игә истратегийәлик мәркәз иди. Түрлүк тарихий қисмәтләрни бешидин кәчүргән куча хәлқи тарихий тәрәққиятлар җәрянида өзигә хас мәдәнийәт вә һекмәтләрни яритип, уйғур мәдәнийитиниң һәрқайси түрлиридә көзни қамаштурғудәк есил дурданиләрни қалдурған.

Уйғур фолклор хәзинисиниң қиммәтлик гөһәрлиридин болған куча бинакарлиқини бир еғиз сөз биләнла хитай мәдәнийитигә айландуруветиш толиму мәсулийәтсизлик вә йәңгиллик билән ейтилған сөздур.

Хитай даирилири куча бинакарлиқи һәққидә тарқатқан тәшвиқатлирида, кучадики қәдимки туралғуларниң ич вә таш мемарчилиқи көпинчиси ислам усулида бина қилинмиғанлиқини оттуриға қоюш билән бирликтә, көпинчә қурулушларниң төт бурҗәк шәкилдә болуши, һәтта ишик, деризиләрниң орнитилишидин тартип безәклиригичә хитай мәдәнийитидә көп көрүлидиған хәт вә нәқишләрни қолланғанлиқини пәш қилип, уйғур бинакарлиқ сәнитиниң тәркибий қисми болған куча бинакарлиқини инкар қилип, уни хитай бинакарлиқ мәдәнийити, йәни “шинҗаң әзәлдин хитайниң бир қисми” тәшвиқатиға бирләштүргән.

Хитай даирилири нөвәттә куча шәһиридин тепилған гүмбәз шәкиллик хиш қурулмилиқ йәр асти қәбристанлиқини музей һалитигә кәлтүрүп, хитай дөләт дәриҗилик 10 чоң археологийәлик байқаш қатариға киргүзүп алаһидә қоғдимақта. 2007-Йили 7-айда хитай даирилири “куча шәһиридә илгири көрүлүп бақмиған қәбрә топи байқалди” дегән хәвәрни тарқитип, бу қәбриләрниң куча тәвәсидин қезивелинған көлими әң чоң, қәбрә сани әң көп вә дәпнә адити әң мурәккәп қәбристанлиқ икәнликини елан қилғаниди.

Пишшиқ хиштин ясалған қәбрә ишики
Пишшиқ хиштин ясалған қәбрә ишики
ts.cn

Бүгүнки күндә хитай даирилири йәнә диққәт нәзирини кучадики қәдимки қәбриләргә мәркәзләштүрүп, уни ши җинпиң һөкүмитиниң “җуңхуа мәдәнийити мәркәзлик” сиясий тәшвиқати үчүн хизмәт қилдурмақта. Хитай даирилири қәбристанлиқниң йил дәврини хитай тарихий йилнамилиридики “вей, җин 16 падишаһлиқ” дәп аталған дәвргә тәвә икәнликини қәйт қилип, қәбристанлиқниң типик хән услубиға тәвә қәбристанлиқ икәнлики һәққидә сәпсәтә тарқитиштин башқа йәнә, қәбристанлиқтин қезивелинған зибу-зиннәт буюмлири, сапал қача, төшүклүк тәңгә пул, мис әйнәк қатарлиқ маддий буюмлар вә буюмларға аит техникиларниң йипәк йоли васитиси билән оттура түзләңликтин куча райониға тарқалғанлиқи хәвирини күчәп тарқатмақта.

Һалбуки хитайниң юқириқи сәпсәтилири пүтүнләй илмийликтин йирақ, асассиз көз қараш болуп, хитай һөкүмити нурғунлиған тарихий һәқиқәтләр вә пакитларға көз юмған. Куча бинакарлиқ мәдәнийити хитай мәдәнийитигә тәвә әмәс, бәлки ислам динини қобул қилиштин илгирики дәврләрдә яратқан бинакарлиқ мөҗизилирини кейинки дәврләрдики нәтиҗилири билән техиму бейитип барған мәдәнийәт типиға тәвәдур. Уйғур бинакарлиқ сәнитиниң тәрәққияти әлвәттә уйғурлар тарихтин бери яшап кәлгән районларниң җуғрапийәлик шараити, диний етиқади, шундақла һәрқайси дәврләрдики ханлиқларниң сиясий, иқтисадий түзүлмиси қатарлиқ амиллар билән зич мунасивәтлик болуп кәлгән. Униң үстигә хитайлар тарихтин бери кучада яшимиған, кәлгән болсиму йоқниң орнида аз иди. Һәтта 1949-йили хитай коммунистлири келиштин бурун кучада аран 300 әтрапида хитай аһалиси бар болуп, буларниң көпи гоминдаң әмәлдарлири вә хизмәтчилири һәм аз сандики содигәрләр иди. Бундақ әһвалда улар қандақсиға бу йәргә мәдәнийәт тәсири көрситәлисун?

 Уйғур әҗдадлири миладийәдин бурунқи 3-әсирниң алди-кәйнидин башлап будда диниға етиқад қилған дәврләрдә, удун, күсән вә идиқут қатарлиқ қәдимки шәһәр дөләтлири мәшһур будда дини мәркәзлиригә айланғанлиқи мәлум.

Буниңға әгишип буддизм пәлсәписи, идийә көз қарашлири, әдәбият-сәнитиму уйғур хәлқи арисиға кәң тарқалған. Буниң билән уйғурларда һәйкәлтирашлиқ, рәссамлиқ, бинакарлиқ зор дәриҗидә тәрәққиятларға еришип, диний етиқад вә истиқамәт вәҗидин көлими зор, һәшәмәтлик болған миңөй, нурғун будда ибадәтханилири вә мунарлири ясалған. Хитай даирилириниң кучадики бәзи қәдимки қурулушларниң тамлири қелин вә төт часа һаләттә селиниш услуби хитай мәдәнийитиниң тәсиридин болған дегән сәпсәтини тәшвиқ қилғинида, мәзкур алаһидиликләрниң әйни вақиттики буддизм услубидики қурулушларниң типик алаһидилики икәнликидәк һәқиқәткә көз юмған. Уйғур фолклориға аит материялларға асасән, буддизм услубидики туралғуларда өйләр төт часа шәклидә чөридәп селинидиғанлиқи вә ишик-деризиләрниң һойлиға қаритилип селинип, егиз тамлар билән қоршилип мәхсус ибадәт қилиш соруни аҗритилидиғанлиқи изаһланған. Куча тәвәсидики қарадөң, күсән, шорчуқ вә су беши қатарлиқ җайлардин байқалған қәдимий қурулуш излири бу нуқтини техиму пакитлиқ һалда испатлап берәләйду.

Шуни тәкитләш зөрүрки, мәйли уйғур бинакарлиқи болсун яки қәдимки куча бинакарлиқи болсун, гәрчә буддизм услубиниң тәсиригә учриғанлиқи мәлум болсиму, әмма уйғур әҗдадлири бу хил услубларни әйнән көчүрүп кәлгән болмастин, әксичә илгири яратқан мәдәнийәтләр вә реал турмушни асас қилған һалда, иҗтимаий, иқтисадий вә мәдәнийәт қатарлиқ нурғун амилларниң тәсиридә өзигә хас болған өзгичә мәдәнийәт яритишқа етибар берип кәлгән. Мәсилән, куча шәһириниң үч қат сепил билән қоршилип ясилиши, шәһәр-ордилардики түврүкләр вә һәшәмәтлик қәсирләр қатарлиқ өзгичә қурулуш услубиниму апиридә қилған.

Йәнә бир мәнбәни елип ейтсақ, уйғур бинакарлиқ лайиһәлигүчиси алимҗан мәхсутниң “уйғур бинакарлиқ тарихи” намлиқ китабида баян қилинишичә, әгмилик ишик-деризиләр, гүмбәзлик туралғу вә мунарлар, шундақла будда әқидиси гәвдиләндүрүлгән қуббиләр, қошам вә равақ түврүклиригә мас шәкилдә ясалған решатка-саласунлар буддизм дәвридики уйғур бинакарлиқиниң вәкил характерлик алаһидилики болғаникән.

Хитай даирилири нөвәттә кучадики қәдимий қәбриләрниң хиш қурулмилиқ қурулуш болушиға қарап, бу оттура түзләңликниң куча районидики һакимийитиниң бәлгиси дегәндәк ялғанларни базарға салмақта. Күсән музейиниң мудири ма лили “тәңритағ тори” ға бәргән сөзидә кучадики қәдимий қәбриләр һәққидә тохтилип мундақ көрсәткән: “мутәхәссисләрниң қаришичә, бу мазар кучада яшап өткән юқири тәбиқә җәмәтигә аит қәбриләр болуши мумкин. Қәбриләр оттура түзләңлик мәдәнийитиниң тәсиригә учриған, яки бу қәбрә игилири оттура түзләңликтин кәлгән түнтийән әскәрлиридин болуп бу йәргә дәпнә қилинған болуши мумкин, вә яки қәдимки кучада яшап өткән хеши каридоридин кәлгән көчмәнләр болуши еһтималға йеқин” .

Бу йәрдә музей мудириниң хиш кесәкни хитай мәдәнийитигә тәвә дәп қариши, хиш кесәкниң буддизм дәвридә күсән елидә йәни һазирқи куча тәвәсидики кулалчилиқ-сапалчилиқ кәспи һүнири тәрәққиятиниң мәһсули икәнликидәк һәқиқәткә көз юмғанлиқ әмәсму? ! буниң билән кучаниң тарихи вә мәдәнийитини сүпүрүп ташлап, әйни вақиттики қол-һүнәрвәнчилик макани вә сәнәт булиқи икәнликини инкар қилғанлиқ әмәсму? ! буниң мудир ханим пүтүнләй асассиз пакитлар арқилиқ куча мәдәнийитигә қилинған һақарәт дәп қараймиз.

Мазар, мунар вә бир қисим қурулушларниң ул, түврүк яки пәләмпәй қисимлириға хиш-кесәк ишлитиш услуби кучадики типик буддизм дәври бинакарлиқиниң ипадиси иди. Илим саһәсидә тарихий хатириләр вә археологийәлик қезилмилар буниңға әң ишәнчлик пакит болалайду. Мәсилән, куча қарадөң харабисидин қапартма нәқишлик хишлар тепилған. Кесип ейталаймизки, уйғур бинакарлиқида лай кесәк, яғач, таш, каһишлардин башқа йәнә хиш кесәк қоллиниш услуби йеңилиқму әмәс яки оттура түзләңликтин өгәнгән һүнәрму әмәс. Ваһаләнки, буларниң һәммиси хитай даирилири базарға селиватқинидәк оттура түзләңликниң тәсиридин болмастин, бәлки куча хәлқиниң әмгики вә параситиниң җәвһәрлири иди. Қәдимки кучада сапалчилиқ вә пул қуюш һүнириниң йүксәк дәриҗидә тәрәққий қилғанлиқи мәлум. Куча тәвәсидин тепилған қәдимки сапал буюмлар, хумдан излири, пул қуюш қелиплири вә тәңгә пуллар буниң шаһити болалайду.

Әмди хитай ахбаратлири тәкитләватқан куча қәдимки қәбрилиридә көрүлгән “хитайчә услубтики нәқишләр” темисиға кәлсәк, нелупәр, долқун нусхилири, бир қисим буға, ташпақа вә илаһий һайванлар хитайлар ейтқинидәк хитай мәдәнийитидә көп учрайдиған нәқиш вә шәкилләр болғанлиқи үчүнла, буларниң һәммисини хитай мәдәнийитигә тәвә дәп қараш илим саһәсигиму қилинған һақарәттур. Уйғур мәдәнийитидә һәрқандақ безәк-нәқишләр уйғур әҗдадлириниң қәдимдин буянқи турмуш адити, естетик қариши, етиқад-ишәнчлири қатарлиқлар билән зич мунасивәтлик болуп, сәнәткарларниң қолида образлаштурулуп мукәммәл сәнәт түри болуп шәкилләнгән. Куча қәбрилиридә көрүлгән тәсвирләр худди ташкемир сәнитидә көп көрүлидиған самави һекайиләрдики тәсвирләрниң әкс етиши болуп, әйни вақиттики куча бинакарлиқиниң типик алаһидиликлиридин ибарәт.

Археологийәлик тәкшүрүшләрдә қезивелинған ядикарлиқлар бу нуқтини испатлап беришкә йетәрлик пакит болалайду. Кучадики қәдимий мәдәнийәт ядикарлиқлири вә харабилири узундин буян сан-санақсиз чәт әллик сәйяһларни өзигә җәлп қилип кәлгән болуп, уларниң ичидә қәдимки куча бинакарлиқи һәққидә системилиқ хатирә қалдурған кишиләрдин германийәлик грөнведәл вә алберт фон лекокниң мәхсус миң өй вә қумтураларда ташкемир сәнити һәққидә тәкшүрүшләрдә болуп, қәдимки куча һәққидә қиммәтлик тәтқиқат доклатлирини қалдурғанлиқини тилға елип өтүшкә әрзийду. Болупму грөнведәл сим-сим миң өйи, қумтура миң өйи қатарлиқ җайлардики ғарларниң шәкли, там рәсимлириниң мәзмуни, қурулушниң тәкшиликтики хәритиси вә там рәсимлириниң сидам сизмилирини сизип қалдурған әмгәклири, куча бинакарлиқиниң өзигә хас услубини җанлиқ рәвиштә чүшәндүрүп бериду. У “қәдимки куча” намлиқ китабида қәдимки куча буддизм дәвридики бинакарлиқ нәқиш-безәкләрниң түрлириниң интайин көп икәнликини, яғач өй җаһазлири, ойма-қапартма там нәқишлик гәҗ парчилири вә рәңлик ташкемир сизма қалдуқлири өзгичә вә нәпис яритилғанлиқини, нусха җәһәттә түрлүк геометирийәлик шәкилләр билән адәм, һайван, тәбиәт җисимлири рәсимлириниң өзара бирикип кәткән көрүнүшни шәкилләндүргәнлики анализ қилинған.

Хитай зиялийси лию зишиявниң “уйғур тарихи” намлиқ китабида, кучада туғулған портидинниң (фо тудиң) миладийә 310-йили лояңға берип, хитай һөкүмдарлириниң тәшәббуси билән 800 нәччә бутхана селишта муһим рол ойниғанлиқи баян қилинған. Хенәндики шавлин ибадәтханиси башлиқ бейҗиң, шиән, җяңсу қатарлиқ шәһәрләрдики даңлиқ ибадәтханилар әнә шу кучалиқлар салдурған қурулушларниң сәмәрилиридиндур. Хитай сәйяһлири фашийән раһиб вә ваң йәнди қатарлиқларниң саяһәт хатирилиридиму әйни вақитта уларниң күсән бинакарлиқиға болған һәвиси вә қайиллиқи ипадилинип туриду.

Хитай даирилири барлиқ чариләрни ишқа селип, уйғурларға аит болған тарих вә мәдәнийәтни халиса хитай тарихиға бағлаш яки көздин йоқитип вәйран қилиш сияситини ишқа салмақта. Куча шәһиридики қәдимки чоң мәсчитниң йеқинқи йиллардин буян хитай саяһәтчиләргә ечиветилишидәк әһвалму дәл бу сиясәтниң бир парчиси иди. Хитай даирилири куча бинакарлиқини хитай мәнбәсигә бағлашни мәқсәт қилған болсиму, әмәлийәттә өз тарихчилириниң баянлирини өзлири инкар қилғанға баравәр болмақта.

Әҗәба хитай даирилири қәдимки куча бинакарлиқини хитай мәдәнийитиниң мәһсули қилип көрситишкә урунуватқанда, будда дининиң күсән қатарлиқ өтәңләр арқилиқ оттура түзләңликкә тарқалғанлиқидәк һәқиқәтни унтуп қелиштиму? шуниңдәк бәрбаб, ғеҗәккә охшаш сазларниң, күй-нәғмиләрниң күсән дияридин оттура түзләңликкә тарқалғанлиқини, әйни вақиттики хитай сулалилири падишаһлириниң будда номлирини тәрҗимә қилдуруш үчүн күсәнлик будда мутәпәккури комраҗивани чаңәнгә тәклип қилип елип кәлгәнлики вә униң шәрипигә ибадәтхана салдурғанлиқидәк һәқиқәтләрниму нәзәрдин сақит қилдиму?

Йиғинчақлиғанда, буддизм дәвридики күсән бинакарлиқи мәйли ясилиш шәкли болсун яки нәқиш безәклири болсун, өзгичә дәвр алаһидиликини һәм буддизм дәвридики уйғур бинакарлиқ сәнитиниң йүксәк бәдиийликини гәвдиләндүрүп бериду. Һалбуки хитай даирилири кучадики қәбристанлиқни хитай һөкүмитиниң көп хил милләтләрниң мәдәнийәт алмаштурушиниң намайәндиси, җуңхуа ортақ кимликини муқимлаштуруш вә хитай мәдәнийити билән озуқландурушниң муһим материял асаси дегәндәк тәшвиқати үчүн хизмәт қилдурмақта.

*** Бу обзордики көз қарашлар пәқәтла апторға хас болуп, радийомизниң мәйданиға вәкиллик қилмайду.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.