Talash-tartish témisi boluwatqan kucha binakarliqi

Sitokholmdin obzorchimiz newbahar teyyarlidi
2024.04.05
kucha-qebristanliq-2 Kucha dostluq yolidiki qedimki qebre xarabisi muzéyidiki pishshiq xishtin yasalghan qebre körünüshi.
ts.cn

Yéqinda xitaydiki “Tengritagh tori” qatarliq tor sehipiliri we organ tor betliride “Kucha binakarliq uslubi tipik xitayche pasondiki qurulushtur” deydighan sepsetiler bazargha sélinmaqta we keng teshwiq qilinmaqta.

Kucha shehiri we etrapidiki rayonlar Uyghur ejdadlirining qedimdin buyan yashap kelgen makanliridin bolup, tarixta medeniyet we soda merkizi bolupla qalmastin, belki muhim siyasiy ehmiyetke ige istratégiyelik merkez idi. Türlük tarixiy qismetlerni béshidin kechürgen kucha xelqi tarixiy tereqqiyatlar jeryanida özige xas medeniyet we hékmetlerni yaritip, Uyghur medeniyitining herqaysi türliride közni qamashturghudek ésil durdanilerni qaldurghan.

Uyghur folklor xezinisining qimmetlik göherliridin bolghan kucha binakarliqini bir éghiz söz bilenla xitay medeniyitige aylanduruwétish tolimu mes'uliyetsizlik we yenggillik bilen éytilghan sözdur.

Xitay da'iriliri kucha binakarliqi heqqide tarqatqan teshwiqatlirida, kuchadiki qedimki turalghularning ich we tash mémarchiliqi köpinchisi islam usulida bina qilinmighanliqini otturigha qoyush bilen birlikte, köpinche qurulushlarning töt burjek shekilde bolushi, hetta ishik, dérizilerning ornitilishidin tartip bézeklirigiche xitay medeniyitide köp körülidighan xet we neqishlerni qollan'ghanliqini pesh qilip, Uyghur binakarliq sen'itining terkibiy qismi bolghan kucha binakarliqini inkar qilip, uni xitay binakarliq medeniyiti, yeni “Shinjang ezeldin xitayning bir qismi” teshwiqatigha birleshtürgen.

Xitay da'iriliri nöwette kucha shehiridin tépilghan gümbez shekillik xish qurulmiliq yer asti qebristanliqini muzéy halitige keltürüp, xitay dölet derijilik 10 chong arxé'ologiyelik bayqash qatarigha kirgüzüp alahide qoghdimaqta. 2007-Yili 7-ayda xitay da'iriliri “Kucha shehiride ilgiri körülüp baqmighan qebre topi bayqaldi” dégen xewerni tarqitip, bu qebrilerning kucha tewesidin qéziwélin'ghan kölimi eng chong, qebre sani eng köp we depne aditi eng murekkep qebristanliq ikenlikini élan qilghanidi.

Pishshiq xishtin yasalghan qebre ishiki
Pishshiq xishtin yasalghan qebre ishiki
ts.cn

Bügünki künde xitay da'iriliri yene diqqet nezirini kuchadiki qedimki qebrilerge merkezleshtürüp, uni shi jinping hökümitining “Jungxu'a medeniyiti merkezlik” siyasiy teshwiqati üchün xizmet qildurmaqta. Xitay da'iriliri qebristanliqning yil dewrini xitay tarixiy yilnamiliridiki “Wéy, jin 16 padishahliq” dep atalghan dewrge tewe ikenlikini qeyt qilip, qebristanliqning tipik xen uslubigha tewe qebristanliq ikenliki heqqide sepsete tarqitishtin bashqa yene, qebristanliqtin qéziwélin'ghan zibu-zinnet buyumliri, sapal qacha, töshüklük tengge pul, mis eynek qatarliq maddiy buyumlar we buyumlargha a'it téxnikilarning yipek yoli wasitisi bilen ottura tüzlengliktin kucha rayonigha tarqalghanliqi xewirini küchep tarqatmaqta.

Halbuki xitayning yuqiriqi sepsetiliri pütünley ilmiyliktin yiraq, asassiz köz qarash bolup, xitay hökümiti nurghunlighan tarixiy heqiqetler we pakitlargha köz yumghan. Kucha binakarliq medeniyiti xitay medeniyitige tewe emes, belki islam dinini qobul qilishtin ilgiriki dewrlerde yaratqan binakarliq möjizilirini kéyinki dewrlerdiki netijiliri bilen téximu béyitip barghan medeniyet tipigha tewedur. Uyghur binakarliq sen'itining tereqqiyati elwette Uyghurlar tarixtin béri yashap kelgen rayonlarning jughrapiyelik shara'iti, diniy étiqadi, shundaqla herqaysi dewrlerdiki xanliqlarning siyasiy, iqtisadiy tüzülmisi qatarliq amillar bilen zich munasiwetlik bolup kelgen. Uning üstige xitaylar tarixtin béri kuchada yashimighan, kelgen bolsimu yoqning ornida az idi. Hetta 1949-yili xitay kommunistliri kélishtin burun kuchada aran 300 etrapida xitay ahalisi bar bolup, bularning köpi gomindang emeldarliri we xizmetchiliri hem az sandiki sodigerler idi. Bundaq ehwalda ular qandaqsigha bu yerge medeniyet tesiri körsitelisun?

 Uyghur ejdadliri miladiyedin burunqi 3-esirning aldi-keynidin bashlap budda dinigha étiqad qilghan dewrlerde, udun, küsen we idiqut qatarliq qedimki sheher döletliri meshhur budda dini merkezlirige aylan'ghanliqi melum.

Buninggha egiship buddizm pelsepisi, idiye köz qarashliri, edebiyat-sen'itimu Uyghur xelqi arisigha keng tarqalghan. Buning bilen Uyghurlarda heykeltirashliq, ressamliq, binakarliq zor derijide tereqqiyatlargha ériship, diniy étiqad we istiqamet wejidin kölimi zor, heshemetlik bolghan ming'öy, nurghun budda ibadetxaniliri we munarliri yasalghan. Xitay da'irilirining kuchadiki bezi qedimki qurulushlarning tamliri qélin we töt chasa halette sélinish uslubi xitay medeniyitining tesiridin bolghan dégen sepsetini teshwiq qilghinida, mezkur alahidiliklerning eyni waqittiki buddizm uslubidiki qurulushlarning tipik alahidiliki ikenlikidek heqiqetke köz yumghan. Uyghur folklorigha a'it matériyallargha asasen, buddizm uslubidiki turalghularda öyler töt chasa sheklide chöridep sélinidighanliqi we ishik-dérizilerning hoyligha qaritilip sélinip, égiz tamlar bilen qorshilip mexsus ibadet qilish soruni ajritilidighanliqi izahlan'ghan. Kucha tewesidiki qaradöng, küsen, shorchuq we su béshi qatarliq jaylardin bayqalghan qedimiy qurulush izliri bu nuqtini téximu pakitliq halda ispatlap béreleydu.

Shuni tekitlesh zörürki, meyli Uyghur binakarliqi bolsun yaki qedimki kucha binakarliqi bolsun, gerche buddizm uslubining tesirige uchrighanliqi melum bolsimu, emma Uyghur ejdadliri bu xil uslublarni eynen köchürüp kelgen bolmastin, eksiche ilgiri yaratqan medeniyetler we ré'al turmushni asas qilghan halda, ijtima'iy, iqtisadiy we medeniyet qatarliq nurghun amillarning tesiride özige xas bolghan özgiche medeniyet yaritishqa étibar bérip kelgen. Mesilen, kucha shehirining üch qat sépil bilen qorshilip yasilishi, sheher-ordilardiki tüwrükler we heshemetlik qesirler qatarliq özgiche qurulush uslubinimu apiride qilghan.

Yene bir menbeni élip éytsaq, Uyghur binakarliq layiheligüchisi alimjan mexsutning “Uyghur binakarliq tarixi” namliq kitabida bayan qilinishiche, egmilik ishik-dériziler, gümbezlik turalghu we munarlar, shundaqla budda eqidisi gewdilendürülgen qubbiler, qosham we rawaq tüwrüklirige mas shekilde yasalghan réshatka-salasunlar buddizm dewridiki Uyghur binakarliqining wekil xaraktérlik alahidiliki bolghaniken.

Xitay da'iriliri nöwette kuchadiki qedimiy qebrilerning xish qurulmiliq qurulush bolushigha qarap, bu ottura tüzlenglikning kucha rayonidiki hakimiyitining belgisi dégendek yalghanlarni bazargha salmaqta. Küsen muzéyining mudiri ma lili “Tengritagh tori” gha bergen sözide kuchadiki qedimiy qebriler heqqide toxtilip mundaq körsetken: “Mutexessislerning qarishiche, bu mazar kuchada yashap ötken yuqiri tebiqe jemetige a'it qebriler bolushi mumkin. Qebriler ottura tüzlenglik medeniyitining tesirige uchrighan, yaki bu qebre igiliri ottura tüzlengliktin kelgen tüntiyen eskerliridin bolup bu yerge depne qilin'ghan bolushi mumkin, we yaki qedimki kuchada yashap ötken xéshi karidoridin kelgen köchmenler bolushi éhtimalgha yéqin” .

Bu yerde muzéy mudirining xish késekni xitay medeniyitige tewe dep qarishi, xish késekning buddizm dewride küsen élide yeni hazirqi kucha tewesidiki kulalchiliq-sapalchiliq kespi hüniri tereqqiyatining mehsuli ikenlikidek heqiqetke köz yumghanliq emesmu? ! buning bilen kuchaning tarixi we medeniyitini süpürüp tashlap, eyni waqittiki qol-hünerwenchilik makani we sen'et buliqi ikenlikini inkar qilghanliq emesmu? ! buning mudir xanim pütünley asassiz pakitlar arqiliq kucha medeniyitige qilin'ghan haqaret dep qaraymiz.

Mazar, munar we bir qisim qurulushlarning ul, tüwrük yaki pelempey qisimlirigha xish-kések ishlitish uslubi kuchadiki tipik buddizm dewri binakarliqining ipadisi idi. Ilim saheside tarixiy xatiriler we arxé'ologiyelik qézilmilar buninggha eng ishenchlik pakit bolalaydu. Mesilen, kucha qaradöng xarabisidin qapartma neqishlik xishlar tépilghan. Késip éytalaymizki, Uyghur binakarliqida lay kések, yaghach, tash, kahishlardin bashqa yene xish kések qollinish uslubi yéngiliqmu emes yaki ottura tüzlengliktin ögen'gen hünermu emes. Wahalenki, bularning hemmisi xitay da'iriliri bazargha séliwatqinidek ottura tüzlenglikning tesiridin bolmastin, belki kucha xelqining emgiki we parasitining jewherliri idi. Qedimki kuchada sapalchiliq we pul quyush hünirining yüksek derijide tereqqiy qilghanliqi melum. Kucha tewesidin tépilghan qedimki sapal buyumlar, xumdan izliri, pul quyush qélipliri we tengge pullar buning shahiti bolalaydu.

Emdi xitay axbaratliri tekitlewatqan kucha qedimki qebriliride körülgen “Xitayche uslubtiki neqishler” témisigha kelsek, néluper, dolqun nusxiliri, bir qisim bugha, tashpaqa we ilahiy haywanlar xitaylar éytqinidek xitay medeniyitide köp uchraydighan neqish we shekiller bolghanliqi üchünla, bularning hemmisini xitay medeniyitige tewe dep qarash ilim sahesigimu qilin'ghan haqarettur. Uyghur medeniyitide herqandaq bézek-neqishler Uyghur ejdadlirining qedimdin buyanqi turmush aditi, éstétik qarishi, étiqad-ishenchliri qatarliqlar bilen zich munasiwetlik bolup, sen'etkarlarning qolida obrazlashturulup mukemmel sen'et türi bolup shekillen'gen. Kucha qebriliride körülgen teswirler xuddi tashkémir sen'itide köp körülidighan samawi hékayilerdiki teswirlerning eks étishi bolup, eyni waqittiki kucha binakarliqining tipik alahidilikliridin ibaret.

Arxé'ologiyelik tekshürüshlerde qéziwélin'ghan yadikarliqlar bu nuqtini ispatlap bérishke yéterlik pakit bolalaydu. Kuchadiki qedimiy medeniyet yadikarliqliri we xarabiliri uzundin buyan san-sanaqsiz chet ellik seyyahlarni özige jelp qilip kelgen bolup, ularning ichide qedimki kucha binakarliqi heqqide sistémiliq xatire qaldurghan kishilerdin gérmaniyelik grönwédel we albért fon lékokning mexsus ming öy we qumturalarda tashkémir sen'iti heqqide tekshürüshlerde bolup, qedimki kucha heqqide qimmetlik tetqiqat doklatlirini qaldurghanliqini tilgha élip ötüshke erziydu. Bolupmu grönwédel sim-sim ming öyi, qumtura ming öyi qatarliq jaylardiki gharlarning shekli, tam resimlirining mezmuni, qurulushning tekshiliktiki xeritisi we tam resimlirining sidam sizmilirini sizip qaldurghan emgekliri, kucha binakarliqining özige xas uslubini janliq rewishte chüshendürüp béridu. U “Qedimki kucha” namliq kitabida qedimki kucha buddizm dewridiki binakarliq neqish-bézeklerning türlirining intayin köp ikenlikini, yaghach öy jahazliri, oyma-qapartma tam neqishlik gej parchiliri we renglik tashkémir sizma qalduqliri özgiche we nepis yaritilghanliqini, nusxa jehette türlük gé'ométiriyelik shekiller bilen adem, haywan, tebi'et jisimliri resimlirining öz'ara birikip ketken körünüshni shekillendürgenliki analiz qilin'ghan.

Xitay ziyaliysi liyu zishiyawning “Uyghur tarixi” namliq kitabida, kuchada tughulghan portidinning (fo tuding) miladiye 310-yili loyanggha bérip, xitay hökümdarlirining teshebbusi bilen 800 nechche butxana sélishta muhim rol oynighanliqi bayan qilin'ghan. Xénendiki shawlin ibadetxanisi bashliq béyjing, shi'en, jyangsu qatarliq sheherlerdiki dangliq ibadetxanilar ene shu kuchaliqlar saldurghan qurulushlarning semeriliridindur. Xitay seyyahliri fashiyen rahib we wang yendi qatarliqlarning sayahet xatiriliridimu eyni waqitta ularning küsen binakarliqigha bolghan hewisi we qayilliqi ipadilinip turidu.

Xitay da'iriliri barliq charilerni ishqa sélip, Uyghurlargha a'it bolghan tarix we medeniyetni xalisa xitay tarixigha baghlash yaki közdin yoqitip weyran qilish siyasitini ishqa salmaqta. Kucha shehiridiki qedimki chong meschitning yéqinqi yillardin buyan xitay sayahetchilerge échiwétilishidek ehwalmu del bu siyasetning bir parchisi idi. Xitay da'iriliri kucha binakarliqini xitay menbesige baghlashni meqset qilghan bolsimu, emeliyette öz tarixchilirining bayanlirini özliri inkar qilghan'gha barawer bolmaqta.

Ejeba xitay da'iriliri qedimki kucha binakarliqini xitay medeniyitining mehsuli qilip körsitishke urunuwatqanda, budda dinining küsen qatarliq ötengler arqiliq ottura tüzlenglikke tarqalghanliqidek heqiqetni untup qélishtimu? shuningdek berbab, ghéjekke oxshash sazlarning, küy-neghmilerning küsen diyaridin ottura tüzlenglikke tarqalghanliqini, eyni waqittiki xitay sulaliliri padishahlirining budda nomlirini terjime qildurush üchün küsenlik budda mutepekkuri komrajiwani chang'en'ge teklip qilip élip kelgenliki we uning sheripige ibadetxana saldurghanliqidek heqiqetlernimu nezerdin saqit qildimu?

Yighinchaqlighanda, buddizm dewridiki küsen binakarliqi meyli yasilish shekli bolsun yaki neqish bézekliri bolsun, özgiche dewr alahidilikini hem buddizm dewridiki Uyghur binakarliq sen'itining yüksek bedi'iylikini gewdilendürüp béridu. Halbuki xitay da'iriliri kuchadiki qebristanliqni xitay hökümitining köp xil milletlerning medeniyet almashturushining namayendisi, jungxu'a ortaq kimlikini muqimlashturush we xitay medeniyiti bilen ozuqlandurushning muhim matériyal asasi dégendek teshwiqati üchün xizmet qildurmaqta.

*** Bu obzordiki köz qarashlar peqetla aptorgha xas bolup, radiyomizning meydanigha wekillik qilmaydu.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.