Tarix bilen ré'alliq arisida: xitayning ming yilliq ottura asiya chüshi (1)

Muxbirimiz eziz
2022-04-11
Share
professor-james-millward-xudson-merkizi.jpg Amérika paytexti washin'gtondiki xudson merkizide ötküzülgen xitayning Uyghur diyaridiki “Saqchi döliti” heqqidiki muhakime yighinida amérikiliq mutexessis proféssor jéymis milward öz qarashlirini otturigha qoymaqta. 2018-Yili 4-may.
RFA/Eziz

Nechche on yillap ashkara tekitlinip kelgen “Shinjang ezeldin junggoning ayrilmas bir qismi” dégen sho'ar xaraktérlik bu bayan xitay hökümitining siyasiy erbapliri we ilim-pen xadimlirining aghzidin chüshmey kelgen bolsimu, kéyinche buning bekla yalingach teswir bolup qéliwatqanliqi barghanséri bilinishke bashlidi. Ene shu sewebtinmu xitay hökümiti buninggha qoshumche qilghan halda bir qatar tarixiy we yazma ispatlarni otturigha chiqirishqa bashlidi. Buning ichide eng meshhur bolghini belkim 1990-yillargha qeder moda bolup kelgen “Qemer” imzasidiki bir “Uyghur” sha'irning tang impériyisi (618-907) dewride “Qedimdin xitaylar bolmish ustazim” dégen mezmunda shé'ir yazghanliqi heqqidiki bayanlar bolushi mumkin. Xitayning “Dölet ustazi” dep teriplinidighan eng dangliq alimliridin go moruning bash bolushi bilen xitay hakimiyiti 1970-yillardin bashlap bu hadisini Uyghurlarning qedimdin buyan xitaylardin telim alghanliqi we bash égip kelgenlikining “Tewrenmes ispati” süpitide sherhilep keldi. Halbuki kéyinki waqitlarda bir qisim xitay alimliri bu “Shé'iriy wesiqe” ning Uyghur aptonom rayonluq muzéyxanidiki bir türküm “Alimlar” we “Rehberler” ning sinipiy küresh chuqanliri ewj alghan 1960-yilliri xitay hökümitining siyasiy éhtiyaji üchün mexpiy halda yasap chiqqanliqini tepsiliy pakitlar bilen pash qilghandin kéyin “Uyghur sha'ir qemer” heqqidiki bayanlar 2000-yilliridin kéyin üzél-késil közdin ghayip boldi.

Uyghur diyaridiki siyasiy basturush ewjige chiqishqa bashlighan 2015-yilliridin kéyin xitay hökümiti zor meblegh bilen teminligen arxé'‍ologiye etretliri Uyghur diyaridiki miren, kroran, lopnur qatarliq jaylarda keng kölemliq qézish we tekshürüshni dawam qilghan bolup, shular qatarida lopnordiki qiyaq quduq tur xarabisi ötken birnechche yilda qayta-qayta tilgha élinip keldi.

Xitay hökümitining bu heqtiki eng yéngi xewiri 7-aprél küni shinxu'a agéntliqining tor bétide élan qilinip, mezkur xarabiliqtin tang impériyesi dewridiki bir qisim qedimki xitay yéziqidiki tarsha pütüklerning tépilghanliqi, xitay tarixnamiliride “Gherbiy yurt” dep atilip kelgen bu makan'gha ming yillar ilgiri kömülgenche saqlinip kéliwatqan bu maddiy ispatlarning emiliyete “Tang dölitining gherbiy yurtni ünümlük idare qilghanliqining delili” ikenliki alahide sherhilendi.

Alimlarning birlikke kelgen qarashlirigha asaslan'ghanda qedimki kroran we lopnur diyari 15-esirlerdiki yéngi déngiz yoli échilishtin burun sherq dunyasi bilen gherp elliri otturisidiki iqtisad we medeniyet almashturushning ghol yoli bolghan “Yipek yoli” diki muhim merkezlerdin bolghan. 11-Esirdiki Uyghur tilshunas mehmud kashgheriymu özining “Türkiy tillar diwani” namliq esiride turpan tewesidiki buddist Uyghurlar heqqide toxtilip “Uyghurlarning tili sap türkche. Emma ularning chinliqlarningkige oxshaydighan yene bir xil yéziqimu bar. Bu yéziqni Uyghurlar we chinliqlardin bashqa kishiler oquyalmaydu” deydu. Shuning bilen birge shu arqiliq bu rayonda qedimki Uyghur yéziqidin bashqa bolghan yéziqlarningmu mewjutluqidin bisharet béridu. Bu heqte söz bolghanda kambrij uniwérsitétining proféssori, qedimki ottura asiya yéziqliri mutexessisi érika xuntér (Erica Hunter) idiqut Uyghur dölitining téritoriyesi tewesidiki turpan we lopnur etraplirining öz zamanisida qedimki yipek yolidiki muhim ötüshme we merkezlerdin bolghanliqi, shunga bu rayonda qedimki Uyghur yéziqidin bashqa xitayche, soghdiche, toxriche, qarushti qatarliq köpligen til-yéziqlardiki yazma pütüklerning hemmisila tépilidighanliqini alahide tekitleydu.

“Ürümchige texminen 150 kilométir kélidighan jaydiki turpanni alsaq 1900-yillarning bashliridiki yawropa alimlirining turpandiki tekshürüshliri jeryanida bu jaydin xiristyan mektupliri, néstoriyan dinining süriye tékistliri, qedimki Uyghur yéziqidiki budda tékistliri dégendek ghayet zor miqdardiki yazma tékistlerni bayqighan. Bu xildiki tekshürüshlerni shu waqitta gérmaniye, rosiye, yaponiye qatarliq jaylardin kelgen alimlar tamamlighan. Hazir bu tékistlerning mutleq köp qismi ashu döletlerde saqliniwatidu. Bu yazma tékistlerning san jehette köplüki, mezmun jehettin rengdarliqi heqiqetenmu ademni heyran qalduridu.”

Bu toghrisida toxtalghanda proféssor jéymis milward (James Millward) xitaylarning qedimiy “Yipek yoli” diki muhim rayonlardin bolghan “Gherbiy yurt” ni istila qilish arzusining miladi 2-esirdiki xen xandanliqi dewride bir qétim otturigha chiqqan bolsimu tang impériyisi dewrigiche bolghan ariliqta ‍üzülüp qalghanliqini alahide tekitleydu. Uning qarishiche, xitayning bunche uzun dawam qilghan arzuliri bu rayonda tebi'iy rewishte bezi izlardin qaldurup ötken bolup, buning unche heyran qalghuchilikimu yoq iken.

“Ene shu waqitlarda bu rayon'gha xitaylar kirip keldi. Ularning bu xildiki herbiy qorghanliri xen xandanliqi dewride tunji qétim barliqqa kelgen bolup, shuningdin kéyinki waqitlarda taki tang impériyesi dewrigiche bir üzükchilik mewjut bolghan. Ene shu impériyining leshkiri qomandanliri bu xildiki herbiy qorghanlarda xitayche yazma pütüklerni we bashqa tékistlerni qaldurup ketken. Emma mushulargha qarapla bu jayni xitayning bir qismi bolghan déyish bekla qamlashmighan bir gep. Bu xitayche tékistler xuddi nyo york shehridiki bash métro békitide yaki chikagodiki xelq'ara ayrudurumda bashqa yéziqtiki körsetmilerning bolghanliqidekla bir ish. Démekchi bolghinim, ademler zor éqim bolup uyan-buyan ötidighan jaylarda bashqa bir xil yéziqning bolushi heyran qalarliq ish emes. Bu rayonning qurghaq kilimati bolsa bu pütüklerning saqlinip qélishigha asanliq yaratqan.”

Tarixshunasliq sahesidiki eng yüzeki sawatlardin melum bolushiche, tang impériyisi emdiletin bash kötürüshke bashlighan 7-esirlerde tang impériyisi bilen üzengge soqushturup kelgen ikki zor küch ularning shimalidiki ashina (Ashina) uruqidin köklep chiqqan hemde asiyadiki eng qudretlik küch boluwatqan kök türk impériyisi we gherbiy jenupta lasani merkez qilghan tibet impériyisi bolghan. Bolupmu tang impériyisining eng deslepki hökümranliridin bolghan li yu'en we uning oghli li shimin (649-598) özliridin ilgiriki süy xandanliqini aghdurup tashlap xitay zéminining hökümrani bolush kürishide kök türklerning herbiy yardimige muhtaj bolghanliqtin qol bérip özlirining kök türklerge wassal bolidighanliqini bildürgen. Ular otturisida yene melum derijidiki qudilishishmu mewjut bolghan. Shuning bilen birge türklerge zor miqdarda olpan tapshurup kelgen. Ene shu zamanlardiki xitay tarixnamiliride türk qaghani tasparning “Jenubtiki ikki oghlum (yeni chi we ju xanliqliri) bunche wapadarliq qiliwatqanda pul-püchektin ghem qilishimizning hajiti yoq” dégen bayanliri uning hakawurluqi üchün misal teriqiside xatirilinidu. Bu heqte sö bolghanda tarixshunas lazlo montégomériy (Laszlo Montgomery) kök türkler bilen tang impériyisining munasiwitini tarixtiki munasiwetlerdin özgiche alahidilikke ige, dep qaraydighanliqini bildüridu.

“Ularning shimaldiki qoshniliri bolghan kök türklerni rawrus chüshinishi tüpeylidin tang impériyisi ular bilen qurup chiqqan munasiwet xen impériyisining shimaldiki qudretlik qoshnisi bolghan hunlar bilen bolghan munasiwettin zor derijide perqliq boldi. Tang impériyesining hökümranliri shimaldiki bu qoshnisining tilini, örp-adetlirini, medeniyet qurulmisini we siyasiy tüzülmisini bekmu yaxshi chüshinidighan bolghachqa bulardin öz menpe'eti üchün eng zor derijide paydilandi. Jim milward buni bekmu ixcham qilip ‛xitay tarixshunasliri bu dewrdiki munasiwetni kök türklerning xitaylishishi, dep chüshendüridu. Méningche ehwal del eksiche. Yeni bu waqitlardiki tang impériyisining hökümranlar guruhi türkli'ishshke yüzlen'gen‚ dep körsetken. Méningche bu xulase ré'alliqqa téximu uyghun kélidu. Mesilen, tang ordisida orunlinidighan küy-neghmiler, at chapturup chewgen oyuni oynash, kucha we semerqendning ussulliri moda bolush, türk sazlirining etiwarlinishi dégenlerning hemmisi shu waqittiki aqsöngekler guruhi eng telpünidighan ijtima'iy yéngiliqlar bolup qalghan. Tang impériyesining orda xatiriliridimu hökümranlar guruhining türklishishke meptun bolghanliqi heqqide bekmu köp xatiriler uchraydu. Tang ‍impériyisi ene shu teriqide kök türklerdin paydilinip öz ornini mustehkemliwalghandin kéyin 629-yili shimaldiki bu qoshnisining ichki jehette tepriqchilikke pétip qalghanliqini kördi. Shuning bilen ular tézdin kök türklerge qarshi isyan kötirishni qestlewatqan sir tardushlarni özige tartip, zor sandiki tang armiyisi sherqiy kök türk qaghanigha hujum bashlidi.”

Tang dölitini resmiy halda mustehkemlep, siyasiy we herbiy jehettin qudret tapquzush arzusigha yetken waqitlarda li shimin özining shimalidiki qudretlik qoshnisi bolghan kök türklerning “Sherqiy türkler” we “Gherbiy türkler” dep ikkige bölünüp ketkenliki hemde shu sewebtin zor derijide ajizlashqanliqidin paydilinip 629-yili zor qoshun bilen sherqiy türk impériyisige hujum bashlighan. Ikki yilliq bu urushta sherqiy türk impériysi halak bolghan. Ikkinchi qedemde tang impériyisi 641-yiligha kelgende “On oq xelqi” dep atiliwatqan gherbiy türk impériyesining ichki jehettiki ittipaqsizliqidin paydilinip zor sandiki sherqiy türk chewendazlar qoshunini seperwerlikke keltürüp gherbiy türk impériyisige hujum qilghan. Hazirqi dunxu'ang we qumul etrapidin tartip gherpte toqmaq shehri we kaspiy déngizi boyliri, jenupta xoten we qeshqergiche bolghan keng ottura asiya téritoriyesige hökümranliq qiliwatqan gherbiy türk impériyisi 17 yilgha sozulghan urushta meghlup bolghan. Emma lazlo montégomériyning qarishiche, bu urushta tang impériyisi türkler arqiliq türklerni meghlup qilish usulini qollinip, urushni mölcherdikidinmu téz sür'ette tamamlighan.

“Tang impériyesining hökümranliri gherbiy yurt, dep atilidighan bu rayonda qandaq bayliqlarning barliqini we uning istratégiyelik qimmitini bekmu yaxshi biletti. Shunga tang teyzong (li shimin) aliqachan gherpke köz tikip kéliwatqan idi. Yene kélip ular yéqindila meghlup qilghan sherqiy türk impériyisining zor sandiki atliq leshkerliri tang impériyisi üchün gherpke yürüsh qilishta yallanma armiye bolush rolini oynidi. Shunga ‛gherbiy yurt‚ dep atiliwatqan hemde hazirqi shinjangni öz ichige alidighan ashu keng téritoriyeni tang impériyesining qandaq téz sür'ette bésiwalghanliqi hemde buninggha ishlitilgen herbiy qoshunning nisbitide xitay armiyisining nisbiti qanchilik az ikenlikini körgende heyran qalmay turalmaysiz. Chünki gherbiy türklerge hujum qozghighan bu eskerlerning mutleq köp qismi türkler idi. Shinjang tarixining 7-esirdin 9-esirgiche bolghan sehipilirige qaraydighan bolsaq bu rayondiki asasliq pa'aliyet ishtirakchilirining türkiy xelqler ikenlikini, tang impériyesining biwaste serp qilghan küchining bekmu azliqini bayqaymiz.”

Bu ré'alliq qedimki türk yéziqidiki menggü tash tékistliride “Qaghaninglarni tashlap tabghach (tang impériyesi) xanigha béqin'ghanliqinglar üchün beg bolidighan ughulliringlar qul boldi, xanish bolidighan qizliringlar dédek boldi. Tabghachlarning tatliq sözlirige we isil sowghilirigha ishinip nurghun türk xelqi öldi. Tabghach xaqani ularning shunchiwala ishlep bergenliki we küch chiqarghanliqigha qarimay türk xelqini öltürey. Uruqini qurutay, deptu” dégen shekilde xatirilinidu.

Bu heqte söz bolghanda proféssor jéymis milward öz qoshnilirini közdin yoqitishqa jiddiy teyyarliq qiliwatqan tang impériyisining emiliyette bu xelqler bilen melum derijidiki qandashliq munasiwitining mewjutluqini, emma buningliq bilen ulardiki “Birlikke keltürüsh arzusi” ning toxtap qalmighanliqini alahide tekitleydu.

“Tang impériyisini qurghanlarni xitaylarning xan jemeti dep éytish mumkin. Emma ularning tughqanliri we ejdadliri shimaldiki sérbi (syanpi) we bashqa xitay bolmighan qowmlardin teshkil tapqan. Yene kélip bu impériye hindistandiki buddizimgha bekla qiziqqan. Shunga impériye teweside türkler, soghdilar, hindilar, kéyinche Uyghurlar we tibetler qatarliq köpligen ta'ipilerning tesiri küchlük bolghan. Emma bu waqitlarda abbasiylar impériyisi hedep sherqqe kéngiyiwatqan bolup, ularning bu kéngeymichilikige qatnashqanlarmu sap erebler emes. Ularningmu zor bir qismi i'ishghal qilin'ghan jaylardiki yerlik ahale bolghan. Netijide ularning bu kéngeymichiliki öz nöwitide islamning dolqunlirini sherq terepke siljitmaqta idi.”

8-Esirning otturilirigha kelgende tang impériyesi axirqi hésapta tibet impériyisini meghlup qilip, kök türk impériyisining ornini basqan halda asiyadiki eng qudretlik döletke aylan'ghan hemde kontrolluq hoquqini aral déngizi boyigha kéngeytishke urun'ghan. Ene shu waqitta öz zamanisining eng qudretlik siyasiy küchliridin biri bolghan ereb abbasi'iylar impériyesi sherqqe kéngiyish jeryanida aral déngizi boyigha yétip kélip, dunyadiki ikki chong impériyening ottura asiyadiki tirkishish weziyiti shekillen'gen. Buning bilen 751-yilidiki dunyawiy zor weqelerning biri bolghan talas ‍urushining perdisi échilghan.

(Dawami bar).

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet