Tarix yasash nöwiti emdi tashqa keldimu?

Bérlindin obzorchimiz ablet semet teyyarlidi
2024.02.01
Uyghur-aptonom-rayonluq-muziy-1024 Shinjang Uyghur aptonom rayonluq muzéy
Beydu qamusi

Xitay hökümiti 2010-yilidin bashlap zor miqdarda meblegh ajritip, Uyghur diyaridiki xitay tarixi bilen munasiwetlik dep qaralghan orun, asare-etiqe we yazma eserlerni tonushturidighan mexsus muzéy, xatirilesh sariyi, baghchilarni yasap chiqmaqta. Shuning bilen bir waqitta yene xitayning tarixiy shexs we qehrimanlirining heywetlik heykellirini turghuzup, ular heqqide yéngi-yéngi riwayet-qisselerni toqup, Uyghur diyarining “Ezeldin xitay térritoriyesining bir qismi” ikenlikidek siyasiy sepsetilirini bazargha salmaqta.

Körgezmige qoyulghan “Péy sén töhpe menggü téshi”
Körgezmige qoyulghan “Péy sén töhpe menggü téshi”
www.ts.cn

Xitay döletlik medeniyet idarisi bu teshwiqatini téximu kücheytish meqsitide ötken yili 7-ayda xitayda saqliniwatqan 1-türkümdiki meshhur tash pütük we abidiler tizimlikini élan qilghan. Bu tizimlikte miladiyedin burunqi 475-yilidin tartip miladiye 1761-yilighiche bolghan waqit ichide yasalghan yaki ornitilghan dep qaralghan her xil mezmundiki tash pütükliridin 1656 danisining saqliniwatqan orni, nami, ornitilghan waqittiki sulale nami bérilgen. Uningda turpandiki imin wang ghoja meschitidiki tash pütüknimu öz ichide alghan 20 xildin artuq yéziqtiki tash pütük we abidiler bar. Bularning ichide 12 dane tash pütük yaki qebre téshining Uyghur diyaridin tépilghanliqi yézilghan.

Bu 12 dane tash pütük yaki qebre téshi arisida eng burunqisi miladiye 93-yilidin, axirqisi miladiye 158-yilighiche bolghan 65 yil waqit ichide pütülgen dep qaralghan 4 dane tash pütük bar. Démek, bu tash pütükler ornitilghan waqitning özimu xitayning 400 yil dawamlashqan gherbiy we sherqiy xen sulaliliri dewride Uyghur diyarining ular arzu qilghandek “Xitay zéminining bir qismi” emeslikini delilleydu. Mezkur tash pütük tizimlikidiki chek basmighan izahatlar bizge oni turghuzup chiqqan xitay tetqiqatchilirining özliriningmu bu heqte éniq chüshenchige ige emeslikini, saxta tarix yasaymen dep chandurup qoyghanliqini körsitip bermekte.

Xitay da'irilirining yézishiche, tang dewrige tewe déyilgen 3 qebre téshi we bir töhpe tash pütüki miladiye 620-yilidin 640-yilighiche bolghan waqit ichide tiklen'gen. Egerde xitay özlirining “Shinjang ezeldin xitayning bir qismi” dégen teshwiqatigha xizmet qildurghan mezkur tash pütüklerdiki yil sanlirini qoshup hésablighan teqdirdimu, ilgiri tash pütükler we mezkur tash pütüklerdiki ular bazargha salghan Uyghur diyarigha hökümranliq qilghan jem'iy waqit 100 yilgha yetmeydu. Bu, netije, xitaylar gherbiy we sherqiy xen shundaqla tang sulalisi dewride Uyghur diyarini “Idare qilduq” dep dawrang salghan waqtining téximu qisqa ikenlikini ispatlap béridu. Yene kélip xitayning bashqa tarixiy dewrlerdimu Uyghur diyarini idare qilghanliqini ispatlaydighan héchqandaq bir ishenchlik tarixi pakit yaki tash pütük körsitip bérelmeslikining özimu shu zamanlarda Uyghur diyarining xitaydin mustesna turghanliqi we musteqil ikenlikini téximu éniq delillep béridu.

Xitay bashqurushidiki “Tengritagh tori” ning 2024-yili 1-ayning 5-künidiki bir xewirige qarighanda, Uyghur aptonom rayonluq muzéyda yuqirida tilgha élin'ghan sherqiy xen sulalisi dewridin qalghan 4 tash pütüktin biri “Dunxu'ang walisi péy sénning töhpe menggü téshi” namidiki tash pütük körgezmige qoyulghan. Tash pütükte dunxu'ang walisi péy sénning 3000 esker bilen shimaliy honlarning xuyen qebilisining xanini öltürüp, uning nurghun ademlirining kallisini alghanliqi xewiri pütülgen. Uningda yene “U düshmenlerni toluq meghlup qilip, gherbiy rayondiki apetni tügetti we ju qatarliq töt nahiyediki xeterni yoqatti” déyilgen.

Xewerde yene bu tash pütükning xitayning meshhur “Kéyinki xenname” sidimu xatirilenmigenliki, shu sewebtin uning xitay tarixidiki chong bir boshluqni toldurghanliqi bilen téximu qimmetlik ikenliki bayan qilin'ghan.

Xitayning “Xenname” sidila emes, belki bashqa héch bir tarixiy menbede tilgha élinmighan égizliki 139 santimétir kengliki 61 santimétir kélidighan bu sirliq tash, taki 1729-yili ching sulalisi générali yö jongchi teripidin qumul bariköl etrapidin tépiwélin'ghiche héch kishining közige chéliqmighanmish.

 “Kéyinki xenname” diki munasiwetlik xatire we terjimihallar, shundaqla “Elni idare qilishqa paydiliq omumiy örnekler” kitablirida bayan qilin'ghan weqeliklerge asaslinip, tashning otturigha chiqishining aldi keynidiki 100 yil jeryanida yüz bergen weqelerni töwendikidek xulasilesh mumkin: gherbiy xen sulalisining honlargha yéqinlishish üchün qollan'ghan qudilishish siyasetliri miladiye yili bashlinish bilenla netije bérishke bashlighan. Bu waqitqa kelgende hon qebililiri burunqidek düshmenlirige qarshi urushushni qoyup, öz ara urushushqa bashlighan. Buning netijiside miladiye 49-yili honlar jenubiy we shimaliy honlardin ibaret ikki qisimgha bölünüp ketken. Jenubiy honlar xen sulalisi bilen yéqinliship, shimaliy honlar özini ongshiwélish üchün qumluqning shimaligha köchüp ketken. Del mushundaq bir pursetni kütken sherqiy xen sulalisi miladiye 73-yili sherqiy türkistan'gha basturup kirgen. Emma uzaq turalmay öz dölitige qaytip ketken. Öz zéminigha qaytip kelgen shimaliy honlar dawamliq küchiyip, burunqi zémini xéshi karidorinimu qayturuwélish üchün u yerdiki töt nahiyege hujum qilishni bashliwetken. 135-Yili sherqiy xen impératori dunxu'ang walisigha buyruq chüshürüp, öz tewesidiki we etrapidiki nahiyelerning eskerlirini toplap, honlargha hujum qilishni buyrughan. 6300 Atliq esker bilen turpan'ghiche kelgen xen qoshuni éghizgha alghudek bir ghelibige érishelmigen. 151-Yili shimaliy honlarning xu yen qebilisining xani 3000 atliq esker bilen barikölni igilep, arqidin éwirgholgha hujum qilghan. Éwirgholda turushluq sherqiy xen générali ma mawkey barikölge ewetken qoshun xu yen qoshuni teripidin teltöküs yoqitilghan. Shu yili küzde sherqiy xen sulalisining dunxu'angda turushluq walisi buyruqqa bina'en etrapidiki nahiyelerdin yighqan 4000 din köprek eskirini bashlap, barikölge hujum qilghan. Xu yen qebilisi xen qoshunining hujumidin aldin xewer tépip bashqa yerge chékinip ketkechke, xen qoshuni netijisiz dunxu'anggha qaytqan.

Xitay tarixchiliri körgezmige qoyulghan tash pütükni ispat körsitip, öz tarixigha 137-yili dunxu'ang walisi péy sénning barikölge hujum qilip shimaliy honlarning asasliq qebililiridin xu yen qebilisining xani we uning ademlirini qetli qilghanliq hékayisini qoshidu.

Eger biz tash pütükke oyulghan uchurni toghra dep oylisaq, töwendikidek bir nechche so'algha jawab bérishimizge toghra kélidu.

Eger xen qoshuni 137-yili xu yen qebilisini toluq meghlup qilip, uning xaninimu öltürgen bolsa, uningdin kéyin dawamliq tilgha élin'ghan xu yen qebilisi we ularning urush ghelibisi heqqide xitay tarixchiliri yazghan xatiriler yalghanmu?

Sherqiy xen sulalisining honlargha qarshi élip barghan bir nechche kishilik seperlirini, honlar bilen qudilishish üchün ewetken melikilirining isminimu untup qalmay, chong kichik weqeliklerge shunche tepsiliy orun bergen xitay tarixchiliri ezeldin düshmini bolup kelgen shimaliy honlargha qarshi qolgha keltürgen bir alahide ghelibisini yaki xizmet körsetken meshhur qehrimanining ismi we ish-izlirini néme üchün xatirilimigen?

Péy sénning bu ajayip ghelibisi néme üchün “Kéyinki xenname” de yézilmay qalghan? bu ghelibisini tashqa oyup menggü untulmas qiliwétishni oylighan péy sén yaki uning ademliri bu netijisini impératorlirigha melum qilishni untup qélishi mumkinmu?

Bu tash pütükning körgezmige qoyulushi we tash pütük heqqide shunche yillardin buyan tarqilip yürgen epsane we riwayetler xitay orda siyasiy tarixchilirining öz tarixini qandaq yazidighanliqi, tarixiy shexslirini qandaq yasap chiqidighanliqi nezeriyeliri üchün emeliy bir misaldur. Gérmaniyelik tonulghan xitayshunas we tarixshunas otto franké (Otto Franke) “Péy sin tash pütüki” heqqide toxtilip mundaq dégen : “Xitay honlardin özini qoghdashni arzu qilatti. Emma, ular neqeder arzu qilsimu, yenila honlargha qarshi urushlarda yaxshi bir netijige érishelmigenidi. Jaza yürüshlirimu burunqidin azlap ketkenidi. Bundaq bir waqitta qolgha keltürgen birdin bir ghelibini dunxu'ang walisi péy sén qolgha keltürgenidi. Lékin, xitay tarixchiliri bu netijini tilgha almighanidi”. Bu söz emeliyette xitayning tash pütük ijadiyitini mesxire qilip éytilghanidi.

Xitay hökümiti yéqindin buyan özlirining tarixtin buyan, jümlidin ikki xen sulalisidin béri pütün Uyghur diyarini bashqurup kelgenlikini we bu jaylarning xitay xeritisige kirgenlikini körsitishke tiriship keldi. Hetta xitayning Uyghur diyari tarixigha a'it yéngi aq tashliq kitabidimu bu nuqta sherhlinip, xitay tili xen dewridin tartip bu jayning hökümet tili bolghan, xitaylar shu waqitlardila mezkur jayning ahalisi idi dep yézilip “Uyghurlar 9-esirdin kéyin kelgen xelq” dep körsitildi. Wahalenki xitay hökümitining bu xil tarix yaritish, yasash taktikisi dunya alimliri we tarixshunaslar teripidin héchqachan qollashqa érishelmidi.

Amérikaliq tonulghan tarixchi we Uyghurshunas jéms milward (Jemes Millward) “Yawro-asiyaning késishish éghizi” namliq kitabida xen sulalisining sherqi türkistan'gha munasiwetlik tarixini xulasilep mundaq dep yazidu: “Xen sulalisi tarixida pütün sherqiy türkistanning bashtin axir xitay zémini ikenlikidek chüshenche peyda qilishi, kéyinki waqitlarda tarixchilarning ariliship ketken xatirilerning bezi yerlirini köptürgenlikidin kélip chiqqan burmilash. Bu ehwal, tarixchilarning eyni chaghdiki herbiy qoshundinmu küchlük ikenlikini ispatlidi” .

Qisqisi, bu qétim xitay hökümiti Uyghur diyarini “Ezeldin xitay zéminining bir qismi idi” deydighan qarishini ispatlash üchün bazargha salghan tash pütükning barliqqa kélish we bayqilish riwayetlirini toqushta yene bir qétim tesewwur qilghili bolmaydighan meghlubiyetke uchrighan. Xitaylarning xen sulalisi bilen honlarning nechche esirge sozulghan urushliri jeryanida bir hon xanini öltürgen bir xen sulalisi walisining ghelibisi tarixiy menbelerde yézilmay qalghan déyishi tolimu külkiliktur. Hetta bu tashni 1729-yili yeni aridin 1592 yil ötkende yene bir qétim honlarning ewladliri dep hésablan'ghan Uyghurlarning zéminigha tajawuz qilip kirgen menching sulalisi généralining bayqiwélishi, yene kélip uningdin 300 yilgha yéqin waqit ötken bügünki künde bu tashning muzéygha qoyulup “Shinjang ezeldin xitayning bir qismi” siyasiy teshwiqati üchün ishlitilishi xitayda tarix yasash we burmilashning qaysi pellige yetkenlikini körsitip béridu.

*** Bu obzordiki köz qarashlar peqetla aptorgha xas bolup, radiyomizning meydanigha wekillik qilmaydu.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.