Мутәхәссисләр "шинҗаңдики бир қанчә тарихий мәсилә" намлиқ йиғинға инкас қайтурди

Мухбиримиз әркин
2017-09-14
Share
Xitay-Saqchi-1.png Хитай сақчилири қәшқәр һейтгаһ җамәси алдида чарлаш елип бармақта, 2017-йил июл, қәшқәр.
AFP

Хитай компартийәси сиясий бюросиниң даимий әзаси, сиясий кеңәшниң рәиси йү җишең йеқинда бейҗиңда өткүзүлгән бир йиғинда компартийәниң "шинҗаңдики бир қанчә тарихий мәсилә" һәққидики мәйдани вә сияситини шәрһләп, уйғур аптоном районида идеологийәлик тазилаш һәрикити елип беришни оттуриға қойған. У, бу арқилиқ уйғур аптоном районидики "узундин бери мәвҗут болуп келиватқан чоңқур идеологийәлик мәсилиләр" ни һәл қилишни тәләп қилинған.

Йү җиңшең йәнә, уйғур аптоном районидики барлиқ кишиләрниң дин, мәдәнийәт, тарих вә милләт мәсилилиридики чүшәнчисини компартийәниң бу мәсилиләрдики мәйдани билән маслаштурушни тәләп қилип, "биз шинҗаңни тарих, мәдәнийәт, милләт, дин вә башқа саһәләрдики хата идийиләрниң тәсиридин тазилишимиз керәк," дегән.

У, буниң үчүн тәшвиқат паалийитини күчәйтип, мәзкур райондики хәлқ аммисиға йиғинда оттуриға қоюлған һалқилиқ нуқтиларни сиңдүрүшни, бу мәсилиләрдә партийә кадирлириға, зиялийларға вә диний саһәдикиләргә тәрбийә елип беришни тәкитлигән. Йү җиңшең бу сөзләрни 12‏-сентәбир бейҗиңда өткүзүлән "шинҗаңдики бир қанчә тарихий мәсилә" намлиқ сөһбәт йиғинида қилған.

Бәзи анализчилар, бу йиғинниң бу йил 11‏-айда чақирилидиған компартийә 19 ‏-қурултийи һарписида ечилиши диққәт қозғайдиғанлиқни билдүрди. Америкидики принситон университетиниң тәтқиқатсиси, хитай вәзийәт аналичиси чен куйде әпәндиниң пәйшәнбә күни мухбиримизға билдүрүшичә, хитай компартийәси бу йиғин арқилиқ уйғур аптоном районидики хәлқләргә өзиниң "шинҗаң мәсилиси"дики рәсмий сияситидә өзгириш болмайдиғанлиқини ипадилигән.

У мундақ дәйду: "һазирқи әһвалдин қариғанда, бу йиғинниң беридиған сигнали шинҗаңға қаратқан рәсмий сиясәтимиздә һечқандақ өзгириш болмайду, дегәнни билдүрүштур. Биз буни асасий җәһәттин мундақ чүшәнсәк яки мөлчәрлисәк болиду. Компартийә бурун йолға қоюп кәлгән интайин қаттиқ қол, интайин зораван бастуруш характерлик сиясәт давам қилиду. Аз санлиқ милләтләрниң тили, диний етиқади, мәдәнийитини бикар қилиш яки аҗизлаштуруш давамлишиду, дегәнни ипадиләйду."

Мәзкур "сөһбәт йиғини"ға хитай компартийәси вә һөкүмитиниң ачқучлуқ органлиридики һалқилиқ шәхсләр қатнашқан болуп, улар җаң чүншйән, су җәншу, гу шункүн, сүн чүнлән, ду чиңлин, яң җиң қатарлиқ компартийә мәркизи комитети, җ х министирлиқи, мәркизи бирликсәп бөлүми, дөләт кабинети вә хитай мәмликәтлик сиясий кеңәштики ачқучлуқ орунларни игиләп турған һоқуқдарларни өз ичигә алиду.

Лекин хитай ахбарат васитилириниң бу һәқтики хәвәрлиридә, "шинҗаңдики бир қанчә тарихий мәсилә һәққидә сөһбәт йиғини" дәп аталған бу йиғинда, конкрет "қайси тарихий мәсилиләр"ниң музакирә қилинғанлиқи тилға елинмиған болсиму, бирақ мәзкур районниң дин, тарих, милләтләр, мәдәнийәт мәсилилиридә қандақ мәйданда туруш керәклики алаһидә тәкитләнгән.

Йиғинда йү җиңшиң уйғур аптоном райониниң көп милләтлик, көп хил дин вә көп хил мәдәнийәт тәң мәвҗут болуп турған район икәнликини әскәртип, уйғур аптоном райони хитайниң чин, хән сулалилиридин бери хитай земини икәнлики, бу райондики һәр қайси милләтләр вә мәдинийәтләр җуңхуа миллити вә җуңхуа мәдәнийитиниң парчиси икәнликини, уйғур аптоном райони көп хил динлар тәң мәвҗут болуп турған район икәнликини тәкитлигән. Лекин компартийәниң бу қариши бәзи тарихчиларниң тәнқидигә учриди.

Америкидики хитай тарихчи җу шөйүән әпәндиниң көрситишичә, йү җиңшиңниң сөзидә бир тарихий изчиллиқ йоқкән. У мундақ дәйду: "униң сөзидә өз-өзигә нисбәтән наһайити зор бир ениқсизлиқ бар. Шуңа униң сөзиниң бир изчиллиқи йоқ. Униң сөзи компартийәниң шинҗаңни башқуруш тарихини өз-ара бир биригә бағлиялмиған. Мениңчә, униң бу сөзлиридә зор мәсилә бар. Мәсилән, униң диний сиясити, компартийә шинҗаңни идарә қилған дәсләпки 20-30 йилда уларниң диний сиясити бу дәриҗигә берип бақмиғанғу! әҗәба, бүгүн униң бурунқи диний сиясити хата болуп чиқамду. Қәдимий тарихни алсақ, қәдимдә җәнубий шинҗаң түрклишип, уйғур миллитиниң шәкиллинишини тезләтти. Әҗәба, сиз бу тарихни инкар қилаламсиз. Улар алди билән узундин бери мәвҗут болуп кәлгән хата идийә дегән бу сөзни чүшәндүрсун, узундин бери мәвҗут болуп кәлгән хата идийә қандақ идийә. Әҗәба, шинҗаңниң 1000 йиллиқ ислам етиқади хата тарихму. Әгәр сән буни хаталиқ десәң бизниң саңа дәйдиған гепимиз қалмайду."

Җу шөйүәнниң көрситишичә, хитай компартийәси уйғурларниң мәзкур районндики йәрлик хәлқ икәнликини етирап қилиши керәк. У мундақ дәйду: "шинҗаңда хәнзулардин башқа уйғурлар асаслиқ орунни игилләйду. Аз санлиқ милләтләр ичидә уйғурлар мутләқ асаси гәвдә. Буни етирап қилиши керәк. Әлвәттә, 1949‏-йилдин кейин зор көләмлик армийә вә боз йәр өзләштүрүш қисимлири шинҗаңға кирип, нопус тәңпуқлиқини өзгәртивәтти. Бирақ уйғурлар билән мәзкур райондики башқа аз санлиқ милләтләр оттурисидики нопус тәңпуқлиқида чоң өзгириш болмиди. Шуңа, шинҗаңдики асаслиқ йәрлик хәлқ уйғурлардур. Биз уқумни айдиңлаштуруишимиз вә етирап қилишимиз керәк. Хитайниң көчмәнләр сиясити нишанлиқ бир сиясий һәрикәт. Шинҗаңдики нопус өзгиришини һәргиз тәбиий йөткилиш кәлтүрүп чиқармиған, бәлки уни компартийәниң сиясити пәйда қилған."

Бирақ принситон университетидики чен куйде әпәндиниң қаришичә, хитай компартийәсиниң бу қетим бейҗиңда өткүзүлгән йиғини уйғурларға аста-аста "улар шинҗаңдики асаслиқ милләт әмәс," дегән сигнални беридикән.

Чен куйде: мундақ дәйду: "улар бу қетимқи йиғинда оттуриға қойған кәскин қарашлириға һечқандақ қайил қиларлиқ бир сәвәб кәрсәтмигән. Уларниң қандақтур көп милләт, көп мәдәнийәт дегән уқумларни оттуриға қоюшидики мәқсити шинҗаң әмди силәр уйғурларниң райони әмәс. Бурун улар етирап қилған уйғур аптоном райони һазир мәвҗут әмәс. Шинҗаңға көпләп хитайлар келип олтурақлишип, һазир уйғурлар аз санлиқ орунға чүшүп қалди. Хитайлар асаслиқ милләт орниға өтти, дегән нәрсигә җамаәт пикри тәйярлаштин ибарәт."

Лекин чен куйди әпәндиниң қаришичә, хитай һөкүмити мәзкур мәсилидә ғәлибә қазиналмайдикән. У, хитай компартийәсиниң мәзкур мәсилидә уйғурларни қайил қилалмайдиғанлиқини билдүрүп, уйғурларниң күчлүк мәдәнийәт йилтизи барлиқини тәкитлиди.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт