Proféssor timosi gros: xitayning qoli Uyghurlar hayatining bulung-puchqaqlirighiche yétip bardi

Muxbirimiz nur'iman
2020-07-15
Élxet
Pikir
Share
Print
Uyghur neqqashliqi bilen bézelgen bir bazarda xitay tili ögitishni milliy ittipaqliqning asasi qilishqa ündeydighan pilakat ésilghan. 2019-Yili 31-may, xoten.
Uyghur neqqashliqi bilen bézelgen bir bazarda xitay tili ögitishni milliy ittipaqliqning asasi qilishqa ündeydighan pilakat ésilghan. 2019-Yili 31-may, xoten.
AFP

Amérikaning indi'ana shtati térré xawté shehiridiki roz-xulman téxnologiye institutining xitay we Uyghur tetqiqati proféssori timosi gros "Étnik we irq heqqide tetqiqat" namliq nopuzluq zhurnalda "Xitayche turalghu we Uyghurlargha te'elluq öy-ichi" namliq bir mulahize maqalisi élan qilghan. Maqale Uyghurshunas tetqiqatchi we alimlar arisida zor ghulghula peyda qilghan.

Maqalide xitay hökümitining Uyghur tili ishlitilidighan, Uyghurlar bille heriket qilish éhtimalliqi bolghan her qandaq muhitni buzghanliqi we buzuwatqanliqi hetta xitayning Uyghurlarning shexsi mehrimi bolghan yatidighan öyining supisighiche arilishiwatqanliqidek eqilge sighmas siyasetliri yorutup bérilgen.

Timosi giros ependi bu heqte ziyaritimizni qobul qilip mundaq dédi: "Bu bir buzghunchiliq, xitayning qoli Uyghurlar hayatining bulung-puchqaqlirighiche yétip bardi. Xitayning kontrolluqi jama'et toplishidighan meschit, mektep qatarliq ammiwi orunlardin halqip hökümetning közidin yiraqraq hésablinidighan shexsiyning öylirigiche kéngeydi".

U yene mundaq dédi: "Hazir diqqet qilishqa tégishlik bir nuqta bar, u bolsimu hemmeylen yighiwélish lagérliri we mejburiy emgekke köngül bölüwatidu we kishilerde xata chüshenche tughduruwatdu. Yeni 'eger Uyghurlar lagérda bolmisa, mejburiy emgekke sélinmisila hayati normal, xatirjem iken" deydighan. Emeliyette undaq emes, hökümet ularni herxil yollar bilen assimilyatsiye qiliwatidu. Qarimaqqa bek échinishliq körünmeydu, lékin mesilining tégidin chüshen'gende, buzghunchiliq we wehshiylik xaraktérining qanchilik küchlüklükini bileleymiz".

Maqalide körsitilishiche, xitay hökümiti nurghun siyasetlerni dini pa'aliyetke baghlap ijra qilghan, bu arqiliq siyasetke qarshiliq qilghan Uyghurlarni "Diniy ashqunluq idiyesi küchlük" dégendek sewebler bilen lagérlargha qamighan.

Timosi giros ependi ependi xitay da'irilirining Uyghurlarni arqida qalghan, namrat qilip körsitish arqiliq xitay medeniyitini Uyghurlargha téngiwatqanliqini tekitlidi. U mustemlikichi milletning adette mustemlike rayonlirida mushundaq nezeriyeni bazargha salidighanliqi heqqide toxtilip mundaq dédi: "Mustemlikichilerning istratégiyelirining biri mustemlike qilghan milletni 'namrat', 'qalaq', 'yardemge mohtaj' qilip körsitish. Bu istratégiyeni bilidighanlar yaxshi chüshinidu. Bu arqiliq mustemlikichiler özning qilmishni toghra qilip körsitishke urunidu".

Maqalide timosi giros ependi konkrét qilip Uyghurlarning "Supa" medeniyiti heqqide toxtalghan bolup, maqalide: "'supa' Uyghurlarning a'ile bir yerde olturup méhir-muhebbetlik yashaydighan, uruq-tughqanlar jem bolidighan, qoshna-qulumlarning ortaq pa'aliyet élip bérish arqiliq munasiwitini kücheytidighan bir muqeddes jay idi", déyilgen.

Uzun muddet Uyghur mémarchiliqi bilen shughullan'ghan, türkiyede turushluq enwer ependi Uyghurlarning öy medeniyiti heqqide toxtilip mundaq dédi: "Uyghurlarning öyliri milliy örp aditimiz we musulmanliqimizni körsitidighan asasliq yérimiz. Mesilen supida nurghun méhmanlar bir dastixanda olturalaydu. Badashqan qurup olturimiz, bir-birige edepsizlik qilishtin saqlan'ghili bolidu. Xitaylarning Uyghurlarni öyning ichidiki supighiche özgertishi kéyinki ewladlirimizni islamgha da'ir herqandaq belgidin yiraqlashturush, kimlikimizni untuldurush".

Timosi giros ependi 2006-yildin 2017-yilighiche bolghan ariliqta qeshqer, xoten, turpan qatarliq jaylargha on nechche qétim barghaniken. U mundaq dédi. "Uyghurlar bek uzaq tarixqa ige medeniyetlik millet. Bu medeniyetni saqlap qélishla emes belki bu medeniyetning igiliri bu medeniyetni rawajlandurushni dawamlashturushi kérek".

Enwer ependi dostliri bilen hemkarliship türkiyening paytexti enqerede "Uyghur öyi" insha qilghan bolup, yurti qeshqerdiki öyige oxshitip yasalghan bu öy jama'etke échiwétilgen. Téxi bézesh dawamlishiwatqan bolsimu Uyghur öylirining güzelliki, nepisliki we özgiche mémarchiliqi kelgen ziyaretchilerni heyran qaldurghan. Ziyaretke kelgen Uyghurlar bolsa wetende qalghan öylirige oxshash yasalghan bu öyni körüp köz yashlirini tutalmighan.

Axirida timosi giros ependi turpan lükchünde özini öyide turghuzghan dostlirini eslep, ulargha salimini yollap mundaq dédi: "Dostlirim, yaxshimusiler, bilimen, ehwal barghanséri nachar bolup kétiwatidu. Lékin ümidwar bolunglar, biz bille tirishsaq kelgüside choqum yaxshi bolup kétidu".

Toluq bet