Туңган анализчилири: «ши җиңпиң дәвридә қаттиқ диний чәклимә туңганларға кеңәйди»

Мухбиримиз меһрибан
2017-09-11
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Хитайдики туңган мусулманлири.
Хитайдики туңган мусулманлири.
Social Media

Нөвәттә уйғурларға қаритилған қаттиқ диний чәклимә вә бастуруш сияситиниң хитайдики тарқақ яшаватқан туңган мусулманлириғичә кеңәйгәнлики илгири сүрүлмәктә. Бу һәқтә твиттерда актип пикир қилғучи туңган зиялийлири радийомиз зияритини қобул қилип, хитайдики иҗтимаий алақә торлирида мусулманларниң тоңгуз гөши йемәслики, тоңгуз бақмаслиқи вә йемәкликләрни һалал-һарам дәп айриш чүшәнчисиниң диний радикаллиқниң ипадиси икәнлики һәққидә инкаслар тарқалғанлиқини тәкитлиди. Улар йәнә нөвәттә туңганларниңму хитайдики диний чәклимә вә бастуруш сияситиниң нишаниға айлиниватқанлиқини алаһидә әскәртти.

Радиомиз зияритини қобул қилған чәтәлләрдики туңган зиялийлириниң қаришичә, йеқинқи бирқанчә йилдин буян хитай һөкүмитиниң уйғурларға қарита йүргүзүватқан қаттиқ диний бастуруш сиясити хитай өлкилиридә тарқақ олтурақлашқан туңган мусулманлири арисиға кеңәйткән.

Нөвәттә америкиниң җорҗия штатида магистирлиқ аспирантлиқида оқуватқан сулайман йигу әпәндиниң қаришичә, хитай һөкүмитиниң туңганларниң диний етиқадини бастурушидики муһим ипадилириниң бири, туңган мусулманлири арисидики йемәкликләрни һалал-һарам дәп айриш чүшәнчиси һәмдә тоңгуз гөши вә тоңгуз мейини йемәслик, тоңгуз бақмаслиқ, тоңгуз гөши сетишни чәкләш қатарлиқ диний етиқад-адәтлиригә «диний радикаллиқ» қалпиқини кийдүрүп, қаттиқ бастуруш елип бериватқанлиқи әң омумлашқан мисали дәп көрситиш мумкин.

Сулайман йигу мунуларни билдүрди: «нөвәттә шәрқий түркистандики ислам диниға етиқад қилидиған уйғурларға қарита радикал диний бастуруш күчәйгән бир мәзгилдә, хитай һөкүмәт даирилириниң туңганларға йүргүзүп келиватқан илгирики нисбәтән мөтидил сияситидә радикаллиққа йүзлиниш ипадилири көрүлмәктә. Болупму ши җиңпиң тәхткә чиққан бу бирқанчә йилдин буян хитай тилидики иҗтимаий алақә торлирида мусулманларни һақарәтләйдиған, туңган мусулманлириға һуҗум қилидиған язмилар барғанчә көпәйди. Һөкүмәт таратқулиридики тәшвиқатларда йәнә мусулманларниң йемәкликләрни һалал-һарам дәп айрийдиған диний етиқад адити "диний радикаллиқниң ипадиси" дәп ашкара тәшвиқ қилинишқа башлиди.»

Сулайман йигу әпәнди баянида йәнә нөвәттә хитай өлкилиридә туңганлар ачқан мусулманчә йемәклик завутлириға вә мусулманчә ашпузулларға бирдәк уқтуруш чүшүрүлүп, әрәб йезиқидики «һалал» сөзиниң орниға хитайчә «чиңҗен» хетини ишлитиш, мусулман ашпузуллирида һарақ сетишни тәшәббус қилиш, туңган мусулманларниң мәсчит дәрвазилириға тоңгуз беши есип қоюш, туңганлар олтурақлашқан районларда «мусулманчә» дегән вивиска есилған тортханиларда тоңгуз йеғи ишлитиш қилмишлири вә буниңға наразилиқ билдүргән туңган диний затлириниң «қалаймиқанчилиқ чиқарди» дегән баһаниләрдә түрмиләргә ташланғанлиқини нәқил елип көрсәтти.

Мәлум болушичә, 2015-йили 5-айниң 2-күни хитайниң чиңхәй өлкиси шуниң шәһиридики туңганлар мәзкур шәһәрниң дуңгуән районидики бир тортханиниң йемәклик тошуш аптомобилида тоңгуз мейи вә чошқа пути байқалғанлиқи сәвәбидин наразилиқ намайиши елип барған иди. Әйни вақитта ғәзәпләнгән туңган намайишчилири мәзкур тортханини чеқип вәйран қилған. Вәқәдин кейин мәзкур райондики бир қисим туңган диний затлириниң қутратқулуқ қилиш җинайити билән әйиплинип сотланғанлиқи һәққидә хәвәр тарқалған иди.

Нөвәттә хитай һөкүмитиниң диний мәктәпләрни чәкләш һәрикитиниң туңганлар олтурақлашқан районларға кеңәйгәнликини билдүргән туңган зиялийси юнус әпәнди, 2012 вә 2013-йиллири йүннәндики шида диний мәктипидә уйғур оқуғучиларни қобул қилғанлиқи сәвәбидин өзиниң мәктәптики чеғида хитай сақчилириниң сорақ қилишиға учриғанлиқини вә туңганларға қаритилған диний тәқипләрниңму барғанчә күчийиватқанлиқини баян қилди

«Мән 2012 вә 2013-йиллири йүннәндики шида ислам диний мәктипидә бир мәзгил ишлидим. Мәзкур мәктәп йәрликтики туңган мусулманлириниң пул чиқириши билән қурулған шәхси мәктәп. 700 Нәпәр оқуғучиси бар мәктипимиздә әрәб тили вә ислам диний әқидилири өгитиләтти, әмма йәрлик сақчилар уйғур оқуғучиларни қобул қилмаслиқ һәққидә уқтуруш бар иди. Шундақ әһвалда мән бирқанчә нәпәр уйғур оқуғучини қобул қилдим, вә бу сәвәбтин сақчиларниң сорақ қилишиға учридим. 2014-Йили йүз бәргән 1-март күнмиң пойиз истансиси һуҗум вәқәсидин кейин, мәктипимиздики уйғур оқуғучилар пүтүнләй уйғур дияриға қайтурулди, мәнму башқа юртлуқ болғунум үчүн мәзкур мәктәптин қайтуруветилдим вә кейин чәтәлләргә чиқип кетишкә мәҗбур болдум. Билишимчә, бирқанчә йилдин буян хитай өлкилиридики туңганларға қаритилған диний тәқипләр ичидә яш-өсмүрләрниң диний тәлим-тәрбийә елишиға қаритилған чәклимиләр техиму күчәйди дейишкә болиду. Болупму нөвәттә университетларда туңган оқуғучилириниң җүмә намизи қатарлиқ диний паалийәтләргә бериши уйғур оқуғучилириға охшашла чәклиниватқанлиқи һәққидә учурлар барғанчә көпәймәктә.»

Сулайман йигу әпәнди йәнә нөвәттә хитайда барғанчә күчийиватқан ислам диниға қаритилған диний тәқипләрниң 1975-йили йүннәнниң шадән наһийисидә туңганларниң тоңгуз беқишқа наразилиқ билдүрүши сәвәбидин йүз бәргән «шадән қанлиқ қирғинчилиқи» дәк вәқәләрниң йүз беришигә сәвәб болуши мүмкинликини агаһландурди.

«1975-Йили йүннәндә йүз бәргән туңган мусулманлириниң наразилиқ намайишиниң хитай әскәрлири тәрипидин қанлиқ бастурулуш вәқәсигиму, туңганларниң чошқа беқишқа мәҗбурлиниш қилмиши сәвәб болған иди. Әгәр нөвәттә хитай һөкүмитиниң ислам диниға етиқад қилидиған мусулманларға қаритилған радикал бастуруш сиясити мушундақ давамлашса, нөвәттә уйғурларға қарита елип бериливатқан радикал диний бастуруш сияситигә қарши наразилиқ сәвәбидин қозғалған қаршилиқ һәрикәтлири туңганлар арисиға кеңийиши мумкин.» 

Чәтәлләрдики уйғур паалийәтчилиридин дуня уйғур қурултийиниң диний ишлар комитетиниң мудири, диний өлима турғунҗан алавудун әпәнди, нөвәттә хитайда давамлишиватқан бу хил радикал диний бастурушниң 50-йилларниң бешида ваң җениниң уйғур диярида йүргүзгән радикал бастуруши вә мәдәнийәт зор инқилаби дәвридә пүтүн хитайда давамлашқан динсизлаштуруш, мәсчитләрдә чошқа беқиш қатарлиқ радикал сиясәтниң қайтилиниши икәнликини билдүрди.

Турғунҗан алавудун әпәнди нөвәттә туңганларға қаритилған диний бастуруш һәққидиму тохтилип, хитай даирилириниң мусулманларға ортақ болған һалал-һарам әқидисидин ибарәт назук мәсилини «диний радикаллиқниң ипадиси» дәп бастурушиниң туңганлар арисиғичә кеңийиши хитайниң хәлқара мусулманлар арисидики образини хунүкләштүридиғанлиқини вә уйғурлар учраватқан диний зулумни дуняға аңлитишта түрткилик рол ойнайдиғанлиқини билдүрди.

Турғунҗан әпәнди йәнә хитай даирилири өткән әсирниң 60-70-йиллирида уйғур диярида йүргүзгән мәсчитләрни бузуш, уйғурларға чошқа баққузуш қилмишлирини нәқил елип, нөвәттә хитай һөкүмитиниң диний бастурушни туңганлар арисиғичә кеңәйтишиниң ақивәттә пүткүл хитай бойичә мусулманларниң омумий қаршилиқ кәйпиятини күчәйтиши мүмкинликини агаһландурди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт