Tunggan analizchiliri: "Shi jingping dewride qattiq diniy cheklime tungganlargha kéngeydi"

Muxbirimiz méhriban
2017-09-11
Share
tunggan-musulmanlar.jpg Xitaydiki tunggan musulmanliri.
Social Media

Nöwette Uyghurlargha qaritilghan qattiq diniy cheklime we basturush siyasitining xitaydiki tarqaq yashawatqan tunggan musulmanlirighiche kéngeygenliki ilgiri sürülmekte. Bu heqte twittérda aktip pikir qilghuchi tunggan ziyaliyliri radiyomiz ziyaritini qobul qilip, xitaydiki ijtima'iy alaqe torlirida musulmanlarning tongguz göshi yémesliki, tongguz baqmasliqi we yémekliklerni halal-haram dep ayrish chüshenchisining diniy radikalliqning ipadisi ikenliki heqqide inkaslar tarqalghanliqini tekitlidi. Ular yene nöwette tungganlarningmu xitaydiki diniy cheklime we basturush siyasitining nishanigha ayliniwatqanliqini alahide eskertti.

Radi'omiz ziyaritini qobul qilghan chet'ellerdiki tunggan ziyaliylirining qarishiche, yéqinqi birqanche yildin buyan xitay hökümitining Uyghurlargha qarita yürgüzüwatqan qattiq diniy basturush siyasiti xitay ölkiliride tarqaq olturaqlashqan tunggan musulmanliri arisigha kéngeytken.

Nöwette amérikining jorjiya shtatida magistirliq aspirantliqida oquwatqan sulayman yigu ependining qarishiche, xitay hökümitining tungganlarning diniy étiqadini basturushidiki muhim ipadilirining biri, tunggan musulmanliri arisidiki yémekliklerni halal-haram dep ayrish chüshenchisi hemde tongguz göshi we tongguz méyini yémeslik, tongguz baqmasliq, tongguz göshi sétishni cheklesh qatarliq diniy étiqad-adetlirige "Diniy radikalliq" qalpiqini kiydürüp, qattiq basturush élip bériwatqanliqi eng omumlashqan misali dep körsitish mumkin.

Sulayman yigu munularni bildürdi: "Nöwette sherqiy türkistandiki islam dinigha étiqad qilidighan Uyghurlargha qarita radikal diniy basturush kücheygen bir mezgilde, xitay hökümet da'irilirining tungganlargha yürgüzüp kéliwatqan ilgiriki nisbeten mötidil siyasitide radikalliqqa yüzlinish ipadiliri körülmekte. Bolupmu shi jingping textke chiqqan bu birqanche yildin buyan xitay tilidiki ijtima'iy alaqe torlirida musulmanlarni haqaretleydighan, tunggan musulmanlirigha hujum qilidighan yazmilar barghanche köpeydi. Hökümet taratquliridiki teshwiqatlarda yene musulmanlarning yémekliklerni halal-haram dep ayriydighan diniy étiqad aditi "diniy radikalliqning ipadisi" dep ashkara teshwiq qilinishqa bashlidi."

Sulayman yigu ependi bayanida yene nöwette xitay ölkiliride tungganlar achqan musulmanche yémeklik zawutlirigha we musulmanche ashpuzullargha birdek uqturush chüshürülüp, ereb yéziqidiki "Halal" sözining ornigha xitayche "Chingjén" xétini ishlitish, musulman ashpuzullirida haraq sétishni teshebbus qilish, tunggan musulmanlarning meschit derwazilirigha tongguz béshi ésip qoyush, tungganlar olturaqlashqan rayonlarda "Musulmanche" dégen wiwiska ésilghan tortxanilarda tongguz yéghi ishlitish qilmishliri we buninggha naraziliq bildürgen tunggan diniy zatlirining "Qalaymiqanchiliq chiqardi" dégen bahanilerde türmilerge tashlan'ghanliqini neqil élip körsetti.

Melum bolushiche, 2015-yili 5-ayning 2-küni xitayning chingxey ölkisi shuning shehiridiki tungganlar mezkur sheherning dunggu'en rayonidiki bir tortxanining yémeklik toshush aptomobilida tongguz méyi we choshqa puti bayqalghanliqi sewebidin naraziliq namayishi élip barghan idi. Eyni waqitta ghezeplen'gen tunggan namayishchiliri mezkur tortxanini chéqip weyran qilghan. Weqedin kéyin mezkur rayondiki bir qisim tunggan diniy zatlirining qutratquluq qilish jinayiti bilen eyiplinip sotlan'ghanliqi heqqide xewer tarqalghan idi.

Nöwette xitay hökümitining diniy mekteplerni cheklesh herikitining tungganlar olturaqlashqan rayonlargha kéngeygenlikini bildürgen tunggan ziyaliysi yunus ependi, 2012 we 2013-yilliri yünnendiki shida diniy mektipide Uyghur oqughuchilarni qobul qilghanliqi sewebidin özining mekteptiki chéghida xitay saqchilirining soraq qilishigha uchrighanliqini we tungganlargha qaritilghan diniy teqiplerningmu barghanche küchiyiwatqanliqini bayan qildi

"Men 2012 we 2013-yilliri yünnendiki shida islam diniy mektipide bir mezgil ishlidim. Mezkur mektep yerliktiki tunggan musulmanlirining pul chiqirishi bilen qurulghan shexsi mektep. 700 Neper oqughuchisi bar mektipimizde ereb tili we islam diniy eqidiliri ögitiletti, emma yerlik saqchilar Uyghur oqughuchilarni qobul qilmasliq heqqide uqturush bar idi. Shundaq ehwalda men birqanche neper Uyghur oqughuchini qobul qildim, we bu sewebtin saqchilarning soraq qilishigha uchridim. 2014-Yili yüz bergen 1-mart künming poyiz istansisi hujum weqesidin kéyin, mektipimizdiki Uyghur oqughuchilar pütünley Uyghur diyarigha qayturuldi, menmu bashqa yurtluq bolghunum üchün mezkur mekteptin qayturuwétildim we kéyin chet'ellerge chiqip kétishke mejbur boldum. Bilishimche, birqanche yildin buyan xitay ölkiliridiki tungganlargha qaritilghan diniy teqipler ichide yash-ösmürlerning diniy telim-terbiye élishigha qaritilghan cheklimiler téximu kücheydi déyishke bolidu. Bolupmu nöwette uniwérsitétlarda tunggan oqughuchilirining jüme namizi qatarliq diniy pa'aliyetlerge bérishi Uyghur oqughuchilirigha oxshashla chekliniwatqanliqi heqqide uchurlar barghanche köpeymekte."

Sulayman yigu ependi yene nöwette xitayda barghanche küchiyiwatqan islam dinigha qaritilghan diniy teqiplerning 1975-yili yünnenning shaden nahiyiside tungganlarning tongguz béqishqa naraziliq bildürüshi sewebidin yüz bergen "Shaden qanliq qirghinchiliqi" dek weqelerning yüz bérishige seweb bolushi mümkinlikini agahlandurdi.

"1975-Yili yünnende yüz bergen tunggan musulmanlirining naraziliq namayishining xitay eskerliri teripidin qanliq basturulush weqesigimu, tungganlarning choshqa béqishqa mejburlinish qilmishi seweb bolghan idi. Eger nöwette xitay hökümitining islam dinigha étiqad qilidighan musulmanlargha qaritilghan radikal basturush siyasiti mushundaq dawamlashsa, nöwette Uyghurlargha qarita élip bériliwatqan radikal diniy basturush siyasitige qarshi naraziliq sewebidin qozghalghan qarshiliq heriketliri tungganlar arisigha kéngiyishi mumkin." 

Chet'ellerdiki Uyghur pa'aliyetchiliridin dunya Uyghur qurultiyining diniy ishlar komitétining mudiri, diniy ölima turghunjan alawudun ependi, nöwette xitayda dawamlishiwatqan bu xil radikal diniy basturushning 50-yillarning béshida wang jénining Uyghur diyarida yürgüzgen radikal basturushi we medeniyet zor inqilabi dewride pütün xitayda dawamlashqan dinsizlashturush, meschitlerde choshqa béqish qatarliq radikal siyasetning qaytilinishi ikenlikini bildürdi.

Turghunjan alawudun ependi nöwette tungganlargha qaritilghan diniy basturush heqqidimu toxtilip, xitay da'irilirining musulmanlargha ortaq bolghan halal-haram eqidisidin ibaret nazuk mesilini "Diniy radikalliqning ipadisi" dep basturushining tungganlar arisighiche kéngiyishi xitayning xelq'ara musulmanlar arisidiki obrazini xunükleshtüridighanliqini we Uyghurlar uchrawatqan diniy zulumni dunyagha anglitishta türtkilik rol oynaydighanliqini bildürdi.

Turghunjan ependi yene xitay da'iriliri ötken esirning 60-70-yillirida Uyghur diyarida yürgüzgen meschitlerni buzush, Uyghurlargha choshqa baqquzush qilmishlirini neqil élip, nöwette xitay hökümitining diniy basturushni tungganlar arisighiche kéngeytishining aqiwette pütkül xitay boyiche musulmanlarning omumiy qarshiliq keypiyatini kücheytishi mümkinlikini agahlandurdi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet