Уйғур зиялийлири атақлиқ язғучи вә тарихчи алим турғун алмасниң мирасиға юқири баһа бәрди

Ихтиярий мухбиримиз ойған
2014.12.09
turghun-almas.jpg Тарихчи турғун алмас
RFA/Yalqun

Атақлиқ язғучи вә тарихчи турғун алмасниң қалдуруп кәткән әдәбий вә илмий мирасиниң башқа мәмликәтләр қатарида оттура асия җумһурийәтлиридә яшаватқан тәтқиқатчилар һәм көплигән тарих ишқивазлириниңму қизиқип өгинишигә муйәссәр болуватқанлиқи мәлумдур. Болупму униң “уйғурлар” намлиқ китаби өткәнки әсирниң 90-йиллириниң башлирида алматада уйғур вә рус тиллирида қайта нәшр қилинип, миңлиған нусха билән тарқалған иди. Уйғур хәлқиниң мунәввәр пәрзәнти турғун алмас һаят болған болса, бу йили 90-баһарини қарши алатти.

Турғун алмасниң өз әсәрлирини йезиштики асасий мәқсити немидин ибарәт болған? бу әмгәкләрниң әһмийити немидә?

Биз бу һәқтә, қирғизистанлиқ пешқәдәм зиялий назим қәмбири, өзбекистанлиқ тарихчи алим абдухалиқ айтбайеф вә қазақистанлиқ сиясәтшунас қәһриман ғоҗамбәрди билән сөһбәт елип бардуқ.

Уйғур хәлқи әзәлдин мустәқил яшап кәлгән хәлқ

Назим қәмбири турғун алмас әсәрлиридики тарихий һәқиқәтни көрситип, мундақ деди:
- Турғун алмас уйғур хәлқиниң һечқачан хитай дөлитиниң тәркибидә болмиғанлиқини, әзәлдин мустәқил яшап кәлгән хәлқ икәнликини испатлап, тарихий һәқиқәтни, рәт қилип болмайдиған дәлил-һәқиқәтләр билән испатлиған адәм. Шуниңдәк у һечқандақ хушамәтчиликкә йол қоймай, һәқиқий тарихни җаһан әһлигә җакарлиған адәм. Әйни шу чағдики, йәни хитай мустәмликичилири вәтинимизни бесип алғандин кейин, үрүмчидә турған һөкүмран ваң енмавниң көрсәтмиси бойичә турғун алмасни қаттиқ тәқиб қилип, китабини чәклиди вә бурун нәшр қилинған китаблирини йиғивелип йоқатти. Буниңдин шу нәрсини билимизки, буларниң һәқиқәтни бурмилап, нурғун тарихий пакитларға көз юмуп яки болмиса муттәһәмлик һалда қилған нәйрәңлирини турғун алмас чугуп ташлиди вә рәддийисини бәрди.

“уйғурлар” пәқәт уйғур хәлқиниң әмәс, барчә түркий хәлқләрниң тарихидур

А. Айтбайеф алим әмгәклириниң пәқәт уйғурла әмәс, бәлки башқиму түркий хәлқләр тарихи болуп һесаблинидиғанлиқини алаһидә тәкитлиди:
- Турғун алмасниң “уйғурлар” китаби уйғурлар тарихини өгинишимдә қайси нәрсиләргә етибар беришим керәкликини көрситип бәрди. Шуниңдәк бу китаб һазир үстилимдә даим көридиған қолланма сүпитидә хизмәт қиливатиду. Турғун алмас бу китабни йезишта өзимизниң тарихий әсәрлиримизни билиштин ташқири рус вә хитай тиллирини яхши билгәнликидин хитай мәнбәлири вә рус әдәбиятидин толуқ пайдиланған. Шуниң үчүн униң әсири һазирқи заман уйғур тарихлири ичидә мукәммәл тарих болуп һесаблиниду. Шуни алаһидә тәкитләп өтүш лазимки, “уйғурлар” дегән әсәр пәқәт уйғур хәлқиниң әмәс, барчә түркий хәлқләрниң тарихи. Ениқирақ ейтқанда, мәркизий асия хәлқлириниң тарихидур. Униң китаби мәркизи асиялиқларниң омумий тарихи болғанлиқтин, уларниң бир-бири билән тарихи бирликлики бир пүтүн тарих болуп муҗәссәмләшкән. Шуниң үчүн униң язған тарихи түрлүк тилларда йезилған. Әсәрләр өзиниң миллийлики, тарихий һәқиқәтлики, ениқлиқи вә толуқлуқи билән пәрқлинип туриду.

Уйғурлар мәркизий асиядики әң қәдимий милләт

Қ. Ғоҗамбәрди турғун алмасниң тунҗи қетим уйғурларниң бир йерим миң йиллиқ тарихини йезип чиққанлиқини көрситип, мундақ деди:
- “уйғурлар” дегән әсиридә турғун алмас, асасән, һонлар тарихидин башлап миладидин илгирики 3-әсирдин та милади 18-әсириниң бешиғичә болған уйғурларниң тарихини өткәнки әсирниң 80-йиллиридики мәвҗут тарихий пакитлар, хитайниң өзиниң қәдимий тарихий мәнбәлиридин, чәтәл алимлириниң мәнбәлиридин, шу вақиттики мәвҗут һәр хил артепакитларни, қияташларни вә башқилардин пайдилинип, селиштуруп, анализ қилип, уйғурларниң тунҗи қетимлиқ системилиқ бир йерим миң йиллиқ тарихини йезип чиққан. Бу арқилиқ турғун алмас шу вақиттики мәвҗут хитайниң аталмиш “уйғурларниң дөләтлири болмиған”, “қәдимийдин уйғурлар хитайниң тәркибидә болған” вә һаказа ойдурмилирини бит-чит қилди. У, уйғурларниң наһайити узун тарихқа игә икәнликини вә һазирқи аталмиш уйғур аптоном райони территорийиси қәдимийдин тартип бүгүнгичә уйғур дөләтлириниң, ханлиқлириниң территорийиси болғанлиқини, уйғурларниң мәркизий асиядики әң қәдимий милләт икәнликини, тили, дини, мәдәнийити вә қайси йеқидин болсун, түркий хәлқләр билән, оттура асия хәлқлири билән бир икәнликини, әксичә, хитайлар билән, ениқирақ ейтқанда, хәнсулар билән һечқандақ мәдәний, диний ортақлиқи йоқ икәнликини испатлап чиқти.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.