Türkiye bilen qazaqistanning b d t kishilik hoquq aliy kéngishining 50-qétimliq yighinida Uyghur mesilisini tilgha élishi némidin bisharet béridu?

Ixtiyariy muxbirimiz erkin tarim
2022.06.28
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
mewlut-chawushoghlu-jenwe.jpg Türkiye tashqi ishlar ministiri mewlut chawushoghlu muxbirlarni kütüwélish yighinida. 2019-Yili 29-öktebir, jenwe.
REUTERS

14-Iyun küni birleshken döletler teshkilati kishilik hoquq aliy kéngishining 50-qétimliq yighini jenwede ötküzülgen. Bu yighinda 47 dölet xitayning Uyghur rayonidiki kishilik hoquq depsendichilikini eyblesh bayanatigha imza qoyghan hemde b d t kishilik hoquq aliy komissari bachélétni Uyghur rayoni heqqidiki kishilik hoquq doklatini élan qilishqa chaqirghan.

2021-Yili 10-ayning 21-küni b d t da imzaliq birleshme bayanat élan qilip, xitayning Uyghurlarni basturushi we ulargha ziyankeshlik qilishidin endishe qiliwatqanliqini bildürgen amérika, en'giliye, gérmaniye, gollandiye, fransiye we kanada qatarliq 43 döletning ichide türkiyemu orun alghan idi. Emma bu yilqi eyblesh bayanatigha türkiye imza qoymighan bolsimu, türkiyening b d t diki wekili ayrim söz qilip, xitayning Uyghurlargha élip bériwatqan bésim siyasitini eybligen. Qazaqistan tunji qétim bu toghriliq pozitsiye bildürgen.

Bu heqte ziyaritimizni qobul qilghan d u q ning mu'awin re'isi, enqerediki Uyghur tetqiqat inistitüti mudiri doktor erkin ekrem ependi mundaq dédi: “Türkiyening Uyghur we xitaygha qaratqan siyasitide ikkilinish bar. Türkiye bir tereptin xitayning iqtisadiy jehettin yardem qilishini, meblegh sélishini kütiwatidu. Shunga türkiye bu xildiki xitayni eybleydighan bayanatlargha imza qoymaywatidu. Yene bir tereptin, türkiyediki xelq ammisidin we xelq'aradin kelgen bésim tüpeyli türkiye hökümiti arilap Uyghurlarni qollaydighanliqini dep qoyuwatidu. Ilgiri türkiye tashqiy ishlar ministiri mewlut chawush'oghlu xitaygha bashqa döletler bilen birlikte qarshi turmaydighanliqi toghrisida wede bergen idi. Shunga bu qétim b d t kishilik hoquq aliy kéngishining 50-qétimliq yighinida türkiye 47dölet imza qoyghan bayanatqa imza qoymay, öz aldigha bayanat bérip qoydi, dep oylaymen.”

B d t kishilik hoquq aliy kéngishining 50-qétimliq yighinida gollandiyening b d t turushluq bash elchisi pa'ul békkérs bashchiliqida teyyarlinip 47 dölet qol qoyghan eyblesh bayanatigha qazaqistan qol qoymighan bolsimu, emma b d t da xitayning kishilik hoquq depsendichilikini tilgha élishi némining bishariti?

Doktor erkin ekrem ependi bu heqtiki köz qarishini bayan qilip mundaq dédi: “Qazaqistan b d t kishilik hoquq komitétining ezasi bolghachqa bundaq mesililerge pozitsiye bildürüshi, ularning wezipisidur. Ikkinchidin, yéngi hökümet hakimiyet béshigha kelgendin kéyin qazaqistanning tashqiy siyasitide janlinish peyda boldi. Qazaqistan prézidénti toqayéfning san-pétirsburgdiki yighinda qilghan sözide ‛ukra'inadiki ikki yerlik hökümetni étirap qilmaydighanliqi‚ ni bayan qilishimu zor bir jasaret. Buninggha qarighanda qazaqistanda yéngi tashqiy siyaset yolgha qoyulghandek turidu. Eger Uyghur mesilisini qazaqistan otturigha qoyushni bashlap berse, ottura asiyadiki bashqa türkiy jumhuriyetlirimu asta-asta otturigha qoyushqa bashlaydu, dep oylaymen.”

Türkiyening erzinjan uniwérsitéti xelq'ara munasiwetler kespining oqutquchisi doktor aynur nogayéwa xanim bu heqtiki köz qarishini bayan qilip mundaq dédi: “Qazaqistanda hakimiyet béshigha kelgen yéngi hökümet ichkiy we tashqiy siyasette bezi islahatlar élip bériwatidu. Bolupmu kishilik hoquq jehettiki bezi islahatliri gherb döletlirining qollishigha érishti. Menche, bu toqayéf hökümitining yéngi tashqiy siyasitining bir bisharitidur.”

Birleshken döletler teshkilati kishilik hoquq aliy kéngishining 50-qétimliq yighinida xitayning qilmishlirini eyblep awaz bergen döletlerge isra'iliye we afriqadiki libériye, éswatini qatarliq bir nechche döletmu qétilghan.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet