Istanbuldiki köchmenler hoquqi yighinida Uyghur köchmenliri mesilisi qaraldi

Ixtiyariy muxbirimiz arslan
2014-12-01
Share
turkiye-kochmen.jpg Köchmenlerning asasiy yashash hoquqliri yighinidin bir körünüsh. 2014-Yili 28-noyabir, istanbul.
RFA/Arslan

2014-Yili 11-ayning 28-küni istanbulda köchmenlerning asasiy yashash hoquqliri dégen témida muxbirlarni kütüwélish yighini uyushturuldi.

Istanbuldiki i ha ha insan heq we höriyetliri we yardem fondining merkizide échilghan bu yighinni istanbulda pa'aliyet qiliwatqan sherqiy türkistan ma'arip we hemkarliq jem'iyiti qatarliq 8 ammiwi teshkilat birlikte uyushturdi.

Yighinda xelq'ara köchmenler heq-hoquqliri jem'iyitining re'isi ugur yildirim, i ha ha insan heq we höriyetliri we yardem fondining mu'awin re'isi yawuz dede, sherqiy türkistan ma'arip we hemkarliq jem'iyitining re'isi hidayetullah oghuzxan, xelq'ara kechürüm teshkilatining istanbul shöbe re'isi murat chékiji, mezlum der musapirlar heqliri jem'iyitidin hélim yilmaz qatarliq kishiler söz qilip, süriye köchmenliri, pelestin we Uyghur köchmenlirining qiyinchiliqliri toghrisida toxtaldi.

Yighinda söz qilghan xelq'ara köchmenler heq-hoquqliri jem'iyitining re'isi ugur yildirim ependi köchmen musapirlarning qiyinchiliq ehwalliri toghrisida toxtilip mundaq dédi:
-Köchmen musapirlar toghrisida her küni yéngi weqeler anglawatimiz, türkiyege kélish üchün taylandta panahlinip turuwatqan 300 sherqiy türkistanliq musapirning xitaygha qayturulush éhtimalliqigha duch kélishi we oqqa tutulush xewpige uchrawatqanliqigha oxshash jiddiy krizistlerge duch kéliwatqan bu hadisiler peqet köchmen musapirlarning paji'elik tragédiyiliridin bir qismidur. Bir tereptin qish peslining yétip kélishi bilen öy-makansiz kishilerning, panahlinidighan bir yérining bolmasliqi, soghuq hawada meshtin chiqqan gazdin zeherlinish weqelirining köpiyishi, köchmen musapirlar köplep olturaqlashqan rayonlarda yüz bériwatqan naheqchilik weqeler, irqiy, tili, kiyim-kécheklirige qarap ölüm xewpi bolghan döletlerge mejburiy qayturulushni telep qilinishi bizlerni qattiq endishilendürmekte.

Ugur yildirim ependi sözide yene mundaq dédi:
‏-Biz tereddut ichide qalduq, chünki köchmen musapirlargha alaqidar keng türde bir mesililerge duch kelgen bolsaqmu, meyli dölet rehberliri bolsun, meyli xelq ammisi bolsun yerlik usulda hel qilish arqiliq, tesiri bolmighan heq-chariler bilen mesililerni qilghandek bir xata chüshenche bar. Biz tereddut ichide qalduq chünki, barghanséri köpiyiwatqan köchmenlerning sanigha egiship xelq ammisi arisida we metbu'atlarda ularni, qachaq, qanunsiz kirgen, kimliki yoq, dégen'ge oxshash atalghularni qollinip köchmen musapirlargha qarita ayrimichiliq, chetke qéqish we eyibligüchi bir til qolliniwatidu.

I ha ha insaniy heq we höriyetliri yardem fondining mu'awin re'isi yawuz dede, köchmen mesilisining peqet türkiyening emes, belki xelq'araning ortaq bir mesilisi ikenlikini bildürdi.

Bu yighinda sherqiy türkistan ma'arip we hemkarliq jem'iyitining re'isi hidayetullah oghuzxan söz qilip Uyghur muhajirlarning hazirqi ehwali, duch kéliwatqan qiyinchiliqliri toghrisida toxtaldi.

Hidayetullah oghuzxan sözide türkiye hökümitige xitab qilip, taylandta tutup turuluwatqan 300 neper Uyghur muhajirlarni türkiyege keltürüshte türkiye hökümitining téximu dadil qedem bésishini, pütün imkanlirini ishqa sélip ularni qutuldurush ishini tizlitishini, xitayning changgilidin qutuldurush üchün jiddiy heriket qilishi kéreklikini, eksiche bolghanda ularning hayatining xewp ichide qalidighanliqini tekitlidi.

Hidayetulla oghuzxan türkiyede yashawatqan we yaki yéngidin kéliwatqan Uyghur muhajirlarning ehwali toghrisida toxtaldi we türkiyede bolupmu istanbulda yashawatqan Uyghur muhajirlarning ten saghliqi üchün doxturxanida dawalinishta, türkiyede qanunluq turush ruxset kinishkisi yeni iqamet élishta, perzentlirini mekteplerde oqutushta, turalghu-öy ijarisi bérishte shundaqla bu yerge masliship yashashta qiyinchiliqqa uchrawatqanliqini, sherqiy türkistan ma'arip we hemkarliq jem'iyiti bu heqte bir yürüsh xizmet-pa'aliyetlerni qiliwatqan bolsimu yéterlik emeslikini, shuning üchün alaqidar hökümet organliri we ammiwi teshkilatlarning bu heqte qiyinchiliqlarni hel qilishta hemkarlishishini chaqiriq qildi.

Yighin axirida 8 ammiwi teshkilatning ortaq imzasi qoyulghan köchmenlerge alaqidar 8 maddiliq bir xitabname élan qilindi.

1-Köchmenlerning peqet bir tereplime mesilige duch kelmigenlikini, belki adem etkeschiliki, jismini sétish tijariti, köchmen yötkesh qachaqchiliqigha oxshash her tereplime mesililerning éshiwatqanliqini közde tutush kérek.
2-Aldi bilen köchmenler idarisi pütün bölümliri bilen birge aktip bir shekilde derhal qurulushi kérek.
3-Köchmenlerning iltimas qilish yolliri keng échilishi kérek.
4-Barghanséri éshiwatqan meyli köchmenlerge alaqidar bolsun, meyli köchmenler sewebchi bolghan edliye weqelerge nisbeten idare-organlarning heriketke ötüshi, kérek bolghanda bu mesililerni hel qilish üchün mexsus idare-organning qurulushi lazim.
5-Köchmen qachaqchiliqi, pahishe we adem etkeschiliki bilen shughullan'ghan guruhlarning, köchmenlerning qiyin shara'itiliridin paydilinip zenjirsiman kéngeymichilikning aldini élish kérek, bu xil jinayetlerge éghir zerbe bérip, éghir pushayman qilduridighan bir jaza-tedbirler qollinish kérek.
6-Köchmen musapirlarning turalghu öy, issiq orun éhtiyajliri derhal hel qilinishi kérek.
7-Köchmen musapirlarning pütün éhtiyajlirini tépip chiqip bu sahede xizmet-pa'aliyet qiliwatqan ammiwi teshkilatlar bilen hemkarlishish kérek.
8-Köchmenler chüshenchisige qarita ayrimichiliq, chetke qéqish, eyiblesh tilini ishletmestin, yer yüzi hemmimizningdur, desturi bilen quchaq achqan, yashash hoquqini aldinqi qatarda qoyidighan méhir-shepqetlik bir tilning ishlitilishi kérekliki otturigha qoyuldi.

Biz türkiyege kéliwatqan Uyghur qatarliq köchmenler toghrisida xelq'ara köchmenler heq-hoquqliri jem'iyitining re'isi ugur yildirim ependi bilen söhbet élip barduq.

Ugur yildirim ependi, türkiye qanunida köchmen qobul qilish yoqluqini, asiya rayonliridin kelgen köchmenlerni kishilik hoquqini qoghdash jehette qobul qiliwatqanliqini, emma kéyinche türkiyede köchmenlerning heq-hoquqliri toluq bérilidighan bir qanun layihe tüzülüshi üchün tirishchanliq körsitiwatqanliqini bildürüp mundaq dédi:
‏-Türkiye ilgiri köchmenler türkiyege kélip yawropagha kétidighan bir ötkel idi, emma yéqindin buyan türkiye köchmenlerning nishanliq dölitige aylandi we köchmenler türkiyening iqtisadiy, siyasiy we medeniyet jehette yashashqa tégishlik orun dep qaraydighan boldi we türkiyemu emdi köchmenlerge ige chiqidighan chong bir döletke aylandi, biz buni alaqidar rehberlerge dewatimiz. Türkiye ötken yili apréldin bashlap chet'ellik we xelq'ara köchmenler idarisining qanunini qobul qildi, buning bilen köchmenlerge nisbeten bir yürüsh qanunlarni yolgha qoyghan boldi, emma türkiye köchmenlerni qobul qilishta jughrapiye cheklimisige qarap kéliwatidu. Yeni yawropadin köchmen qobul qilidu, emma asiya we bashqa rayonlardin köchmen qobul qilalmaydu, shuning üchün sherqiy türkistan, özbékistan, afghanistan we süriyege oxshash rayonlardin kelgen köchmenler resmiy bir köchmen dep qobul qilinmaydu. Ular peqet kishilik hoquqni qoghdash yaki üchinchi bir döletke kétish sherti bilen waqitliq qobul qilinidu. Biz bu yerde köchmenlerning bu heq-hoquqlirini qolgha keltürüsh üchün tirishiwatimiz, bu heq-hoquq bilen birge telim-terbiye, saghliq we ishlesh heq-hoquqlirining bérilishi üchün hem dölet idariliri we hökümet emeldarliri bilen sözlishiwatimiz. Bu mesililerning hel bolushi üchün kéreklik idare we organlar qurulsa, qanun layihe tüzülse köchmenlerning mesililiri hel bolidu dep qaraymiz, türkiye bu qiyinchiliq künlerni bésip ötidu we köchmenler bilen tinch we huzur ichide yashaydighan shara'itlarning bolushini ümid qilimiz.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet