Xitayning tekshürüsh doklatida, türkiy döletlerning Uyghurlargha bolghan medeniyet tesirini kontrol qilish otturigha qoyulghan

Muxbirimiz erkin
2015-02-16
Share

"Chet'el medeniyitining Uyghurgha bolghan tesiri" serlewhilik doklat, Uyghur bilen türkiye we ottura asiyadiki 5 jumhuriyetning medeniyette alaqisi, ularning Uyghurlargha bolghan medeniyet tesiri heqqidiki tekshürüshke asasen teyyarlan'ghan.

Tekshürüshning qachan élip bérilghanliqi, mezkur doklat xitay hökümitining tapshuruqi bilen teyyarlan'ghanmu-emesmu buni éniq emes. Biraq uning qeshqer wilayiti bilen qizilsu oblastida élip bérilghanliqi melum.

Doklatni teyyarlighuchilar qeshqer we atushtiki 40 a'ilini ziyaret qilip, ularning türkiye we ottura asiya türkiy jumhuriyetlerning medeniyet tesirige uchrash ehwalini tekshürgen. Doklatta, Uyghurlarning chégra sirtidiki tughqan milletlerning medeniyitini nahayiti qedirleydighanliqini, kiyim-kéchek, yémek-ichmek, adem kütüsh qatarliq jehetlerde ularni teqlid qiliwatqanliqini ilgiri sürgen. Türkiyening bu jehettiki tesiri eng küchlük dölet ikenlikini eskertip, türk filimlirining medeniyet tarqitishtiki roli gewdilik ipadiliniwatqanliqini bildürgen.

Doklatta mundaq déyilidu: "Shinjang xenzu medeniyiti bilen az sanliq milletler medeniyiti, tughqan medeniyetler bilen chégra halqighan medeniyetler alaqe qilidighan köp xil ammiwi diplomatiye mujessem bolghan rayonlarning biri. Ottura asiyaning özidiki, türkiye, gherb we chégra sirtidiki bölgünchi küchler ottura asiyada axbarat sistémisi qurup, shinjanggha köp qatlamliq we stéroluq hujum qilip keldi. Bu xil ehwalda biz qeshqer we qizilsuda 3 ayliq bu tekshürüshni élip barduq".

Doklatta ilgiri sürülüshiche؛ Uyghurlarning türkiye we ottura asiya türkiy jumhuriyetler bilen bolghan medeniyet alaqisi ularning medeniyet qimmet qarishidiki ortaqliqni kücheytken. Shunga, xitay hökümitining Uyghurlargha qimmet qarash jehettiki yétekleshni, teshwiqat, telim terbiyini kücheytip, ularda chet'elning medeniyet tesirige qarshi "Höküm qilish", "Chüshinish" iqtidarini yétildürüshi tekitlen'gen.

Biraq mezkur doklat chet'eldiki bezi weziyet analizchilirining inkasini qozghidi. Amérikida olturushluq weziyet analizchisi memet toxti ependi, mezkur doklatta Uyghurlar bilen türkiye we ottura asiyadiki döletlerning öz ara medeniyet alaqisigha xata di'agnoz qoyulghanliqini bildürdi.

U mundaq dédi:
Doklatta qeyt qilishiche, medeniyet tesiri Uyghurlarda töwendiki 5 sahede öz ipadisini tapqan. 1. Uyghurlar bilen chégra sirtidiki tughqan milletning medeniyet qimmet qarishi jehettiki ortaq tonushi kücheygen. 2. Uyghurlardiki en'eniwi milliy medeniyetni yoqitip qoyush endishisi ularni chégra sirtidiki tughqan milletke yéqinlashturghan. 3. Bu, chégra sirtidiki tughqan milletning turmush usulini teqlid qilishni keltürüp chiqarghan. 4. Medeniyet jehettiki alaqe chégra sirtidiki "3 Xil küchler" we junggogha qarshi axbaratlarning Uyghurlargha tesir qilishini qolaylashturghan.

Doklatta ilgiri sürülüshiche, Uyghurlardiki en'eniwi milliy medeniyetni yoqitip qoyush endishisi ularni chégra sirtidiki tughqan milletlerge yéqinlashturghan.

Doklatta bu mesile heqqide mundaq déyilidu: "Dölitimiz zamaniwilishishning ötkünchi basquchida turidu. Dölet ma'arip sistémisi we ammiwi medeniyet tarqitish tori barghanche tereqqiy qilip, asasi éqim xenzu medeniyiti az sanliq milletler medeniyitini qorshiwaldi. Uyghurlar bir tereptin, dölet ichidiki küchlük xenzulishish éqimigha duch kelgen bolsa, yene bir tereptin, ulargha chégra sirtidiki qoyuq en'eniwi tughqan medeniyet tarqilip kirdi. Öz medeniyitining teqdiri intayin sezgür ehwalda qalghachqa, ixtiyarsiz öz medeniyitini küchining bariche namayan qilish ewj aldi."

Memet toxti ependining qarishiche, Uyghurlarning chégra sirtidiki tughqan milletler bilen medeniyet alaqisi, ularning öz ara bir-birige tesir körsitishi normal ehwal. Lékin normalsizliq bu ehwalni bezilerning muqimliq mesilisige baghlap chüshinishidur. U, Uyghur élide muqimsizliqni tughqan medeniyetning tesiri emes, xitayning siyasiti peyda qiliwatqanliqini bildürdi.

Memet toxti mundaq dédi:
Hazir Uyghurlarning xitay hökümitige qarshi isyanida asasliq rol xitayning heqqaniyetsizliki, xitayning Uyghur tupriqini bésiwélishi 1‏-orunda turidu. Yeni Uyghurlarning öz tupriqi da öz dölitini qurush istigi.

Lékin hazirqi yéngi nesil Uyghurlarni tehlil qilsaq, ulargha tesir qiliwatqan eng muhim nerse, qandaqtur ottura asiya yaki türkiyening tesiri emes. Xitaylarning erkin azade yashishi, pikir erkinliki nuqtisidin bolsun, siyasiy ijtima'iy nuqtilardin bolsun meghrurane, aliy imtiyaz bilen yashishidur.

Hettaki, sherqiy türkistan da yashawatqan xitaylarningmu pewqul'adde imtiyaz bilen yashishi, bu Uyghurlarning bolsa öz wetinide, özini xitay dölitining puqrasi désimu,lékin shu puqraliq héchbir heq-hoquqtin behrimen bolalmasliqidur.

Xitay jinayi ishlar qanunliridiki höküm we belgilimilerning Uyghurlargha bashqilargha qarighanda bashqiche ijra qilinishi, milliy téritoriyelik aptonomiye qanunini bir yerge qoyup turayli, xitay asasi qanundiki heq-hoqularning Uyghurlargha ret qilinishi, mana bu naheqsizliqlar Uyghurlarning xitaygha qarshi isyanini kücheytiwatqan 1‏-amil. Bu, qandaqtur ottura asiya yaki türkiyedin kelgen uchur-alaqilar bilen boluwatqan ishlar emes.

Doklatta yene, axbaratni kontrol qilishni tekitlep, chégra sirtidiki Uyghur ijtima'iy taratqulirini, ottura asiyada turushluq gherb axbaratini shinjangning bixeterlikige yoshurun xewp ,dep körsetken.

Xitay hökümiti 2014- yili 3‏-ayning 31‏-küni Uyghur élide "Zorawanliq, térrorluq mezmunidiki ün , sin buyumlirini cheklesh"  herikiti qozghap, ijtima'iy taratqularda pikir bayan qilghan Uyghurlarni basturghan. D u q  bu  heriket, pikri erkinlikini basturghanliq, dep tenqid qilghan idi. Biraq "Chégra sirtidiki medeniyetning Uyghurgha bolghan tesiri"  serlewhilik doklatta ashkarilishiche, shu qétimliq herikette 226 délo we 232 adem bir terep qilin'ghan.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet