Түркийәдики сайлам нәтиҗиси уйғур дәвасиға қандақ тәсир көрситәр?

Әнқәрәдин ихтиярий мухбиримиз әркин тарим тәйярлиди
2024.01.31
Mansur-Yawash-we-Turgut-Altınok-1024 Оңдин солға мансур яваш билән турғут алтиноқ әнқәрәниң шәһәр башлиқи намзати.
Open Domain

3-Айниң 31-күни түркийәдә өткүзүлидиған сайламда шәһәр, район, наһийә, кәнт вә йеза башлиқлири сайлап чиқилиду. Бу сайлам нөвәттә түркийәдә күчлүк инкаслар қозғимақта. Шуниң билән бир вақитта уйғурларму мәзкур сайламға алаһидә көңүл бөлүватқан болуп, уларниң бәкрәк әһмийәт бәргини бу сайламниң уйғур миллий сиясий дәвасиға көрситидиған тәсири, җүмлидин сайламда утуп чиққан партийәләрниң уйғур мәсилисини қоллайдиған яки қоллимайдиғанлиқи мәсилисидур.

 Бу сайламда истанбул, әнқәрә, измир, қәйсәри вә коня қатарлиқ шәһәрләрни өз ичигә алған 30 чоң шәһәр билән 1351 район, наһийә вә кичик шәһәрләрниң башлиқлири сайлап чиқилиду. Бу сайламда беләт ташлайдиған кишиләрниң сани 60 милйондин көп болуп, булар түркийәдики һәрқайси шәһәр, наһийә, район вә йезиларни 5 йил башқуридиған башлиқларни сайлап чиқмақчи.

Түркийә парламентидики парламент әзалириниң гуруппа башлиқи, келәчәк партийәси парламент әзаси сәлчуқ өздағ әпәнди зияритимизни қобул қилип, бу қетимқи сайламниң түркийәдики уйғурларға вә уйғур мәсилисигә көрситидиған тәсири һәққидә мундақ деди: “бизниң партийә қурулған һаман мән аммиви тәшкилатларға мәсул муавин рәис болуш сүпитим билән түркийәдики түрк дуняси билән мунасивәтлик аммиви тәшкилатлар, оттура шәрқтики түркмән тәшкилатлири билән учришиш елип бардим. Түркийәдә көп санда шәрқий түркистан аммиви тәшкилатлири вә уйғурлар бар икән. Буларниң нурғун мәсилилири бар икән. Мениң билишимчә истанбулда өй иҗарисини төлийәлмәйватқан, хизмити йоқ көп санда уйғур бар икән. Әгәр уйғур мәсилисини билидиған, уйғурларға һесдашлиқ қилидиған бизниң партийәниң намзати сайлинип қалса, бу қийинчилиқларни һәл қилғили болиду. Шуңа бу қетимқи сайлам наһайити муһим” .

Бу қетимқи сайламниң тәйярлиқ хизмити өткән ай башланған болуп, 2018-йили 2-айниң 20-күни түркийәниң һакимийәт бешидики “адаләт вә тәрәққият партийәси” билән милләтчи һәрикәт партийәси иттипақдашлиқ қурғаниди. Булар шуниңдин кейин “җумһурийәт иттипақи” дәп аталған. Улар бу қетимқи сайламғиму иттипақдаш һалда қатнишиду. Ваһаләнки, мәзкур партийәләр һакимийәтни идарә қилғандин буян хитайниң уйғурларға қаратқан ирқий қирғинчилиқини вә хитайни әйибләйдиған баянатларни елан қилип бақмиди. Һөкүмәт бу мәсилидә хитайға қарши ашкара бир позитсийәдә болмиди.

 Ундақта бу қетимқи сайлам шәрқий түркистан дәвасиға қандақ тәсир көрситәр? түркийә нопусиниң көпини тәшкил қилған, уйғурлар көп олтурақлашқан истанбул, әнқәрә, қәйсәри вә коня қатарлиқ чоң шәһәрләрдә қайси партийәләрдин болған намзатлар утуп чиқса уйғурларға пайдиси болар? истанбулдики “уйғур һәқ-һоқуқ вә адаләт” җәмийитиниң муавин рәиси мирзәхмәт илясуғлу әпәнди бу сайламниң шәһәр вә кәнт башлиқлирини сайлаш сайлими икәнликини, буниң шәрқий түркистан дәвасиға тәсир көрситидиғанлиқини баян қилди.

Оңдин солға мурат қурум билән әкрәм имам оғлу истанбул шәһәр башлиқи намзати
Оңдин солға мурат қурум билән әкрәм имам оғлу истанбул шәһәр башлиқи намзати
Open Domain

 Түркийә мәтбуатлири һакимийәт бешидики адаләт вә тәрәққият партийәсиниң истанбул намзатиниң сайламда ғәлибә қилиш еһтимали барлиқини, лекин әнқәрә, измир вә анталя қатарлиқ чоң шәһәрләрдә уттуридиғанлиқини илгири сүрмәктә. Узун йиллардин буян түркийәдики сайламларни көзитип келиватқан дуня уйғур қурултийи вәхписиниң рәиси абдурешит абдулхәмит әпәнди, хитайниң бурундин тартип йеңи сайланған шәһәр башлиқлири билән болған мунасивитини тәрәққий қилдуруш арқилиқ шу шәһәрдә паалийәт елип бериватқан уйғур тәшкилатлириниң паалийәтлирини тосушқа тиришидиғанлиқини ейтти. У мундақ деди: “түркийә ийи партийәсиниң рәиси мәрал ақшәнәр вә әнқәрә шәһириниң шәһәр башлиқи мансур явашниң 2021-йили 4-айниң 5-күни иҗтимаий таратқуларда ғулҗа қирғинчилиқиниң 31 йиллиқини хатириләп баянат елан қилиши, хитайниң әнқәрәдики баш әлчиханисиниң тәһдит селишиға учриғаниди. Бу вәқәдә түркийә билән хитай оттурисидики мунасивәттә дипломатийәлик биарамлиқ пәйда болған. Иҗтимаий таратқуларда түркийә ташқи ишлар министирлиқи 6-апрел хитайниң әнқәрәдики баш әлчиси лю шавбинни ташқи ишлар министирлиқиға чақиртип, хитай әлчиханисиниң тивиттерда елан қилған баянатидики сөзләргә биарам болғанлиқини билдүргән. Шуңа бу қетимқи шәһәр, кәнт вә район башлиқлири сайлимида уйғурларға һесдашлиқ қилидиған сәмимий, виҗданлиқ милләтчи намзатларниң сайлиниши муһим дәп ойлаймән” .

 Мирзәхмәт илясуғлу әпәнди шәһәр вә кәнтләрниң башлиқлиқиға уйғур мәсилини билидиған, уйғурларға һесдашлиқ қилидиған намзатлар сайланса шәрқий түркистан аммиви тәшкилатлири улар билән болған алақисини күчәйтсә, бағчә вә кочиларға мәшһур уйғур шәхслириниң вә тарихий шәһәрләрниң исимлирини қойғили болидиғанлиқини илгири сүрди.

 Мирзәхмәт илясуғлу әпәнди йәнә уйғурларниң мәнпәәти үчүн муһим болған бу сайламға хитайниңму көңүл бөлүватқанлиқини илгири сүрди.

 Тонулған обзорчи халис өздәмир әпәнди зияритимизни қобул қилип, бу қетимқи сайламниң уйғурларға көрситидиған тәсири тоғрисида тохтилип мундақ деди: “шәрқий түркистанлиқларниң нопуси көп болған истанбул вә қәйсәри қатарлиқ шәһәрләрдә миллий вә мәниви қиммәт қаришиға игә кишиләрниң шәһәр башлиқи болуп сайлиниши, шәрқий түркистан мәсилисини мәркизий һөкүмәткә аңлитиш вә уйғурларниң қийинчилиқлирини һәл қилиш үчүн наһайити муһим. Шуңа хитай һөкүмити узун йиллардин буян түркийәдики йәрлик һөкүмәтләр болған мунасивитини күчәйтип шәрқий түркистан тәшкилатлириниң паалийәтлирини тосушқа хитайниң тәшвиқатини қилишқа тиришиватиду. Шуңа уйғурлар миллий вә мәниви роһқа игә намзатларға аваз бериши керәк”.

 Һазирғичә чоң шәһәрләрниң көпиниң намзатлири елан қилинған болсиму лекин техичә бәзи сиясий партийәләр намзатлирини толуқ елан қилмиди. Лекин, 2024-йили 1-айдики истатистикидин қариғанда, түркийәдә актип паалийәт елип бериватқан 139 сиясий партийә бар болуп, бу партийәләрдин 36 партийә бу қетимқи сайламға қатнишиш салаһийитигә еришкән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.