Kürshat zorlu: sherqiy türkistan mesilisi türkiye tashqi ishlar ministirliqi xizmetlirining eng axirqi qatarida

Ixtiyariy muxbirimiz erkin tarim
2013-12-23
Élxet
Pikir
Share
Print
"Sherqiy türkistan üchün" mawzuluq obzor. 2013-Yili dékabir.
"Sherqiy türkistan üchün" mawzuluq obzor. 2013-Yili dékabir.
RFA/Erkin

Yéqinqi yillardin béri türk metbu'atliri sherqiy türkistan mesilisige dawamliq orun bérishke bashlidi. 21 Dékabir küni türkiye "Yéngichagh" gézitide "Sherqiy türkistan üchün" mawzuluq obzor élan qilindi. Kürshat zorlu yazghan obzorda sherqiy türkistanning xitay üchün ehmiyiti, yer asti yer üsti bayliqliri toghrisida melumat bergendin kéyin sherqiy türkistan üchün némilerni qilghili bolidighanliqi, türkiye tashqi ishlar ministirliqining némilerni qilishi kérekliki toghrisidiki teklip pikirlirini otturigha qoyghan.

U obzorini mundaq bashlaydu:
Xitay "Shinjang Uyghur aptonom rayoni" dep atighan, biz qedimki türk yurti dep bilidighan sherqiy türkistandiki qérindashlirimizgha qiliniwatqan zulum we bésim dawamlashmaqta. Bügün sherqiy türkistanda meydan'gha kéliwatqan hadisilerni, xitayning u yerdiki siyasetlirini öz waqtida türkiy jumhuriyetler musteqil bolushtin burunqi hadisilerdin ayrip qarighili bolmaydu. Sabiq sowét ittipaqi yimirilgendin kéyin musteqil bolghan türkiy jumhuriyetliri, janliniwatqan milletchilik heriketliri we sherqiy türkistanda meydan'gha kélish éhtimali bar bolghan weqeler, xitay döliti üchün hayatiy ehmiyetke ige. Xitay, 1991-1996-yilighiche bolghan ariliqta ottura asiya türkiy jumhuriyetliride meydan'gha kelgen özgirishlerdin qattiq qorqqan idi. Shunga xitay sherqiy türkistanda tewrenmes bir hakimiyet qurush üchün sherqiy türkistandiki xitay nopusini köpeytishke tirishmaqta.

Xitay hökümiti uzun yillardin béri bu rayondiki Uyghur nopusini azaytish üchün eqilge sighmaydighan bésim siyasiti yürgüzmekte. Pilanliq tughut we xitaylarni bu rayon'gha köchürüsh siyasiti netijiside, xitay yéngi bésiwalghan waqtida 90% bolghan Uyghur nopusi tézla aziyiwatqanliqi éniq.

Kürshat zorlu ependi obzorida sherqiy Uyghur élining istratégiyilik ehmiyiti toghrisida toxtilip mundaq dep yazidu:
Buning bilen birlikte sherqiy türkistan xitayning künsayin köpiyiwatqan xam madda éhtiyajini qamdashta eng muhim bazisi. Hazir sherqiy türkistan xitayning ichki mesilisi bolushtin chiqti. Xitayning kélechiki üchün waz kéchishke bolmaydighan istratégiyilik ehmiyetke ige bir rayon'gha aylandi. Dunyada eng köp néfit import qiliwatqan döletlerdin biri bolghan xitayning néfit éhtiyaji, 2025-yiligha kelgende 30% köpiyidighanliqi perez qilinmaqta. Bu jehettin élip éytqanda sherqiy türkistan xitay üchün intayin muhim.

Kürshat zorlu ependi 21-dékabir küni "Yéngichagh" gézitide élan qilghan maqalisidin, sherqiy türkistan üchün némilerni qilghili bolidighanliqi toghrisida toxtilip mundaq dep yazidu:
Sherqiy türkistan üchün ümid qilghanlirimizning sirtida, bu mesilining zorluqi toghrisida bezi heqiqetlermu bar. Hemmidin burun xitayning ishlepchiqirish küchi pütün dunyani tesiri astigha almaqta. Türkiyenimu öz ichige alghan nurghun döletler xitayning chishigha tégip qoyushtin özini qachurmaqta. Xitayning qoshnisi we istratégiyilik shériki bolghan ottura asiya türkiy jumhuriyetlirining xitay bilen bolghan énérgiye we qatnash jehettiki munasiwiti, bu döletler bilen pütünlishish xususiyitige ige. Shunga sherqiy türkistan üchün türk dunyasidin köp nersilerni kütüshke bolmaydu. Uning üchün bu yerdiki eng muhim amil türkiyening sherqiy türkistan mesilisige bolghan köz qarishi. Emma xitay dawamliq halda sherqiy türkistan mesilisining xitayning ichki mesilisi ikenlikini tekitlep bashqa döletlerning arilishishining aldini élishqa tirishmaqta. Xitay türkiyening bu mesilige qol tiqishining aldini élish üchün dawamliq halda p k k mesilisini tilgha almaqta. Bu jehettin élip éytqanda milletchi heriket partiyisining sabiq sékrétari merhum alparslan türkeshni ziyaretke kelgen sherqiy türkistanliqlargha, "Mesililenglerni ilmiy siyaset arqiliq hel qilinglar" déyishi bekla orunluq gep.

Kurshat zorlu ependi undaqta türkiye tashqi ishlar ministirliqi sherqiy türkistan mesilisini ilmiy siyaset bilen hel qilishni xalamdu? dégen so'algha jawab bérip mundaq dep yazidu:
Epsuski sherqiy türkistan mesilisi türkiye tashqi ishlar ministirliqining xizmetlirining eng axirqi qatarida. "Körmeske sélish" yaki "Künlük siyasetler" bilen waqit ötküzüshke tirishmaqta. Sherqiy türkistan mesilisi yuqirida men dep ötkendek bek nazuk mesile bolsimu, türkiye xelq'arada mezkur mesilini hel qilish üchün bezi xizmetlerni qilalaydu. Ammiwi teshkilatlarning pa'aliyetlirige zemin teyyarlap bérish arqiliq, dunya döletlirining diqqitini bu mesilige tartishqa bolidu. Shuning bilen xitayning Uyghur siyasitige tesir körsitish arqiliq xitayghimu yardem qilghan bolidu. Emma buni qilish üchün aldi bilen buni hés qilish we xalash kérek.

Toluq bet