Һәрбий өзгириштин кейинки түркийә вәзийити вә һакимийити қандақ болиду?

Ихтиярий мухбиримиз әкрәм
2016-07-20
Share
turkiye-herbiy-ozgirish-urunishi-2016-3.jpg Түркийәдики һәрбий өзгириш урунушини җәрянидики көрүнүшләр
RFA/Arslan

Түркийәдики 15-июл қозғалған сиясий-һәрбий өзгириш мәғлуп болғандин кейинки тутқун қилиш вә тазилаш һәрикәтлири ғәрб әллирини әндишигә салмақта.

Хәлқара ахбарат васитилири түркийәдә 240 кишиниң өлүши, 7 миңға йеқин кишиниң қолға елинишиға сәвәб болған 15-июл вәқәсидин кейинки тутқун вә тазилаш һәрикәтлириниң ақивитигә, ғәрб әллириниң әндишә ичидә көз тикиватқанлиқини хәвәр қилишмақта. Мәтбуатларда түрлүк бәс-муназириләр қанат яймақта.

Б б с агентлиқи түрк мәтбуатлиридин нәқил елип елан қилған 20-июлдики хәвиридә, 15-июлдин 20-июлға қәдәр түркийәдә тутқун қилинғанлар вә иштин бошитилғанлар саниниң 45 миң кишидин ешип кәткәнликини баян қилди.
Германийә долқунлири вә фирансийә авазиму 22 саәт давам қилған бу сиясий-һәрбий өзгириштин кейинки тутқун, тазилаш һәрикәтлири тоғрисида пәрқлиқ анализлар һәм баһаларни елан қилип, түркийәниң демократийә вә қанун билән идарә қилиш системисиниң истиқбалиға болған гуманлирини шәрһлиди.

Муназириләр вә әндишиләргә төвәндики саһәләр тема болмақта:

1. Түркийә растинила өлүм җазасини әслигә кәлтүрәмду?
2. Түркийәдә бундин кейин сүнний мәзһипидикиләрниң үстүнлүки капаләткә игә қилинип, куртләргә охшаш шиә мәзһипидики мусулманларниң орни чөкәмду?
3. Әрдуғанниң мутләқ үстүн һоқуққа еришиши нәтиҗисидә, демократийә вә қанун-түзүм зәрбигә учрап, диктатор һакимийәт шәкиллинәмду?
4. Ғәрбтики фәтқуллаһчилар билән әрдоғанчилар арисидики сүркилиш күчийәмду?

Германийә сотсиял демократлар партийисиниң парламенттики вәкили болуп хизмәт қилған лалә акгүн ханим 19-июл күни германийә долқунлириниң зияритини қобул қилғанда бу соалларға җаваб берип, 15-июлдики сиясий-һәрбий өзгириштин әрдуғанниң пайда алғанлиқини, униң орниниң техиму йүксәк вә мустәһкәм болидиғанлиқини тәкитлиди. У сөзидә, түркийәниң өлүм җазасини әслигә кәлтүрүши тамамән мумкинликини, әрдуғанниң с н н мухбириниң зияритини қобул қилғанда әгәр мәҗлис өлүм җазасини тәстиқлиса, мәнму тәстиқлаймән" дегәнликини, түрк хәлқиниң асийларға өлүм җазаси беришни тәләп қиливатқанлиқини асас қилғанлиқини қәйт қилди.

Бирақ, түркийәниң өлүм җазасини әслигә кәлтүрүши, униң явропа иттипақиға киришигә тосалғу пәйда қилидиған зор амил болуп, лалә акгүн ханим бу мәсилә һәққидә тохталғанда, түркийә президенти рәҗәп таййп әрдуғанниң маһийәттә явропа иттипақиға кириш нийити йоқлуқини җәзмләштүрди. У сөзидә, гәрчә әрдоған 2002-йили һакимийәткә қәдәм басқанда шундақ тиләкни ипадилигән болсиму, 2013-йилидин кейин униң пүтүнләй өзгәргәнликини, әрдуғанниң көрүнүштики явропа иттипақи һәвисиниң, әмәлийәттә натониң күчидин пайдилинип түркийәниң һәрбий қуввитини ашурушни мәқсәт қилған бир сиясий оюн икәнликини тәкитлиди.

Түркийәдә бундин кейин сүнний мәзһипидикиләрниң үстүнлүки капаләткә игә қилинип, куртләргә охшаш шиә мәзһипидики мусулманларниң орниниң чөкүш мәсилиси үстидә тохталғанда, лалә акгүн ханим буниң реаллиққа айлинидиған бир келәчәк икәнликини әскәртти. У сөзидә, 15-июлдин кейинки тазилашта, а к п билән бир мәвқәдә болмиған пүтүн диний гуруһларниң актиплириниң хизмәттин бошитиливатқанлиқини, күртләр, гүләнчиләр вә башқа һәрқандақ мәзһәп, идеологийәдики гуруһларниң бундин кейин һакимийәт һәм җәмийәт тәрипидин йәкләшкә учрайдиғанлиқини илгири сүрди.

Германийәдики сиясий мәсилиләр көзәткүчиси, д у қ муавин рәиси пәрһат муһәммиди әпәндиму түркийәдики тутқун қилиш һәрикәтлириниң һәқиқәтәнму еғир вәһимә яритиватқанлиқини, әгәр түркийә һөкүмити асасий қанун бойичә иш көрмигән тәқдирдә, әмди хәлқ билән һакимийәт вә иҗтимаий гуруһлар арисида сүркилиш келип чиқиши мумкинликини оттуриға қойди.

Әмма, түркийәдә нәшрдин чиқидиған "йеңи шәпәқ гезити" ниң язғучиси салиһ туна 20-июл күни бу һәқтә тохталғанда, түркийәдики һәрбий өзгиришниң арқида гүләнчиләр барлиқини тилға алди.

У сөзидә, германийә сотсиял демократлар партийисиниң сабиқ парламент әзаси лалә ханимниң пикригә қарму-қарши һалда, америкидики диний зат фәтқуллаһ гүләнниң һакимийәтни тартивалмақчи болғанлиқини илгири сүрүп, әрдуғанниң түрк һакимийәт қатлимини гүләнчиләрдин тазилиши зөрүрлүкини тәкитлиди.

Түркийәдә әрдуғанниң мутләқ үстүн һоқуққа еришиши нәтиҗисидә, демократийә вә қанун-түзүм зәрбигә учрап, диктатор һакимийәт шәкиллиниш мумкинлики мәсилиси үстидә тохталғанда, лалә акгүн ханим мундақ дәйду "бирәр айдин кейин, силәр түркийә пуқралириниң ғәрб әллиригә келип сиясий панаһлиқ тиләшкә башлайдиғанлиқини көрисиләр"

Лалә акгүн ханим сөзидә, әрдуғанниң омумий һимайичилириниң асасий қатламдики хәлқ икәнликини, әмма билим саһәсидики көплигән кишиләрниң өктичи икәнликини, әрдоған бундин кейин барлиқ өктичиләрни ялғуз һакимийәт қатлимидинла әмәс, маарип, мәдәнийәт, дин вә иҗтимаий саһәләрдинму сиқип чиқиридиғанлиқини, әмәлийәттә әрдуғанниң бу хизмәтни башлап болғанлиқини, һәтта илгири мухалип пикирләрдә болған нурғунлиған мухбирлар вә зиялийларниң түркийәни тәрк етип, ғәрб әллиридин сиясий панаһлиқ тиләшкә мәҗбур болидиғанлиқини баян қилди.

Лалә акгүн ханим әрдоған һакимийитини "емократийәдин ваз кечиду" демигән болсиму, у сөзидә йәнә, илгири а к п вә әрдоғанға қарши пикирләрдә болған бир бөләк ахбаратчиларниң бу қетим өч елишқа учриши мумкинликиниму алаһидә әскәртти.

Әмма, уйғур сиясий затлиридин әркин алиптекин әпәнди бу хусуста тохталғанда, түркийәдә демократик бир системиниң чөкүшигә ишәнмәйдиғанлиқини, түркийә хәлқиниң бу қетимқи һәрбий өзгиришкә қарши инқилабиниң әмәлийәттә демократийини қоғдаш вә мукәммәлләштүрүш күриши болғанлиқини тилға алди.

Явропа кеңишиниң рәиси мартен шулиз әпәнди 20-июл күни түркийәни әйибләп, түркийә һөкүмитиниң қарши күчләр вә өктичиләрдин өч еливатқанлиқини билдүрди. У сөзидә: "түркийәниң өлүм җазасини әслигә кәлтүрүши, түркийәниң явропа иттипақиға кириш сөһбитигә хатимә бериду" деди.

Ғәрбтики фәтқуллаһчилар билән әрдоғанчилар арисида сүркилишниң күчийиши мумкинлики пикрини болса, баварийәниң ички ишлар министири һерман әпәнди 20-июл күни "берлинлиқлар гезити" ниң зияритини қобул қилғанда тилға алди. У сөзидә: "германийәдики әрдоғанни қоллиғучилар билән қарши турғучилар арисидики тоқунушниң дәриҗиси зор дәриҗидә йүксәлди" дегән ибарини қолланди.

Мәлумки, түркийә президенти рәҗәп таййп әрдоған тәрипидин "фәтқуллаһчилар" дәп аталған бир қисим һәрбийләр 15-июл күни түркийәдә сиясий өзгириш қозғап, 22 саәтлик тиркишиштин кейин мәғлуп болған иди.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт