Хитай түркийәни қуруқ махтаватамду?

Ихтиярий мухбиримиз әркин тарим
2017.03.15
turkiye-xitay-shangxey-hemkarliq.jpg “хитай түркийәни ‛шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилатиниң муһим сөһбәт шерики‚ дәп қуруқ махтиди” мавзулуқ хәвәр.
aa.com.tr

3-Айниң 13-күни түркийәдә чиқиватқан “дуня бүлтәни” гезитидә “хитай түркийәни ‛шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилатиниң муһим сөһбәт шерики‚ дәп қуруқ махтиди” мавзулуқ хәвәр елан қилинди.

Түркийәниң әң чоң дөләт хәвәр агентлиқи болған анатолийә хәвәр агентлиқи елан қилған хәвәрдиму билдүрүлүшичә, хитай, түркийәниң районида муһим дөләт икәнликини тәкитләш арқилиқ, шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилати даириси ичидә түркийә билән болған мунасивитини күчәйтидиғанлиқ сигналини бәргән.

Хитай ташқи ишлар министирлиқи баянатчиси хуа чунйиң, бейҗиңда өткүзгән мухбирларни күтүвелиш йиғинида, шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилатиниң сиртқа ечиветилгән, көзәткүчи дөләтләр билән болған һәмкарлиққа алаһидә әһмийәт беридиған бир тәшкилат икәнликини дегән.

Бир мухбирниң, түркийәниң шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилати билән болған мунасивитини күчәйтишни арзу қиливатқанлиқи, буниңға хитай һөкүмитиниң қандақ қарайдиғанлиқи тоғрисидики соалиға, хитай ташқи ишлар министирлиқи баянатчиси хуа чүнйиң, “түркийә явро-асяда муһим бир дөләт, шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилатиниң муһим сөһбәт шерики, әгәр шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилатиға әза башқа дөләтләрму мушу көз қарашта болса, биз хитай дөлити болуш сүпитимиз билән, түркийәниң шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилати билән болған мунасивитини чоңқурлаштуруш арзуси тоғрисида музакирә елип баримиз” дәп җаваб бәргән.

Түркийәдики уйғурлар түркийәниң шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилатиға әза болушидин әнсирәйду. Чүнки, шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилатиға әза дөләтләрдә демократийә йоқ, улар инсан һәқ вә һоқуқлири дәпсәндичилики әң еғир дөләтләр. Униң үстигә бәзи мутәхәссисләр хитайниң шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилатини қуруштики асасий мәқситиниң уйғурларни бастуруш икәнликини илгири сүрүшмәктә. Ундақта, түркийә билән явропа дөләтлири оттурисидики мунасивәтләр йириклишиватқан бундақ бир пәйттә, хуа чүнйиңниң бундақ бир баянат бериши түрк ахбаратлирида илгири сүрүлгәндәк қуруқ махташму? түркийә бәзи мутәхәссисләр илгири сүргәндәк, ғәрбни ташлап шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилатиға әза боларму? уйғурларни қоллап-қувәтләштин ваз кечәрму? дегәнгә охшаш соалларға җаваб тепиш үчүн, түркийә ахи әвран университети хәлқара мунасивәтләр кәспи оқутқучиси күршат зорлу әпәнди, түркийә истратегийәлик чүшәнчиләр иниститути мутәхәссиси доктор әркин әкрәм әпәнди вә уйғур хәвәр вә тәтқиқат мәркизи мәсули һамит гөктүрк әпәндиләр билән телефон сөһбити елип бардуқ.

Доктор әркин әкрәм, хитайниң түркийәни шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилатини қуруштики мәқсити оттура асия дөләтлири билән иқтисадий мунасивәтни күчәйтиш, иккинчиси болса, террорға қарши күрәш қилиш икәнликини, түркийәни бундақ тилға елип қоюшидики сәвәбму уйғур дәвасини йоқ қилиш икәнликини баян қилди.

Доктор күршат зорлу әпәнди хитай ташқи ишлар министири баянатчиси хуа чүнйиңниң бу баянатиниң алдирап дейилгән сөз икәнликини баян қилип мундақ деди: “бу баянатни бәк балдур алдирап дейилгән сөз дәп қараймән. Чүнки, түркийә шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилатиға әза болуш үчүн, шималий атлантик әһди тәшкилатидин чиқип кетиши керәк. Буниң башқа бир йол йоқ. Түркийәниң чекинип чиқип кетидиғанлиқи тоғрисида һечқандақ бешарәт йоқ. Түркийә билән ғәрб дөләтлириниң мунасивити җиддийлишиватқан мәзгилдә түркийәни өзигә тартиш үчүн дегән гәп дәп ойлаймән.”

Доктор күршат зорлу әпәнди түркийә дөлитиниң уйғур қериндашлирини қоллап ‏- қуввәтләшкә давам қилидиғанлиқини баян қилип мундақ деди: “түркийәниң ғәрб дөләтлири билән болған мунасивитини үзүши мумкин әмәс. Ғәрб дөләтлириму буни халимайду. Түркийә русийә вә хитай билән болған мунасивитини күчәйтиши мумкин. Әмма, түркийә дөләт сияситидә у йәрдики қериндашлириға йүз өрүмәйду. Хитай дөлити буни тәләп қилиши мумкин, әмма түрк җамаәтчилики уйғурларни қоллиғачқа һөкүмәт хитайниң тәлипини бәҗа кәлтүрәлмәйду дәп ойлаймән.”

Һамит гөктүрк әпәнди түркийәниң шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилатиға кирмәйдиғанлиқини, рәқиб дөләтләргә көз-көз қилиш үчүн дәп қоюватқанлиқини баян қилди.

Доктор әркин әкрәм әпәнди түркийәниң тиҗаритиниң 60% иниң америка вә явропа дөләтлири билән болуватқанлиқини шуңа униң ғәрб дөләтлирини ташлап хитай тәрәпкә өтәлмәйдиғанлиқини баян қилди.

Русийә, қазақистан, қирғизистан, өзбекистан вә таҗикистан қатарлиқ дөләтләр шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилатиға әза дөләтләр болуп, түркийә шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилатиниң сөһбәт ортиқи болуш сүпити билән мәзкур тәшкилатниң енергийә кулубиниң мәсул дөлити вәзиписини өтимәктә.

Түркийә дөләт рәиси рәҗәп таййип әрдоған 2015-йили бир телевизийә қанилида мухбирларға бәргән баянатида, түркийәниң шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилатиға әза болушни халайдиғанлиқини тәкитлигән иди. Әмма бу қетим түркийә һөкүмити хитай ташқи ишлар баянатчиси хуа чүнйиңниң мәзкур баянатиға һечқандақ инкас қайтурмиди.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.