Türkiyede Uyghur mesilisini qayta janlandurush üchün némilerni qilish kérek?

Ixtiyariy muxbirimiz erkin tarim
2015.09.11
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
turkiyede-uyghur-mesilisi-namayish.JPG D u q mu'awin re'isi séyit tümtürk(ongdin üchinchi) ependi bashchiliqida Uyghurlar üchün qilin'ghan namayishtin körünüsh. 2015-Yili, türkiye.
RFA/Erkin Tarim

Kéyinki yillarda, bolupmu 2009-yili 5-iyul ürümchi weqesidin kéyin türkiyede sherqiy türkistan mesilisi künsayin küchiyip kelgen idi.

2010-Yili 9-ayda türkiye hökümiti 1998-yili türkiye birleshme hökümiti türkiyede sherqiy türkistan ammiwi teshkilatlirining pa'aliyetlirini chekligen höjjetni bikar qilghandin kéyin, türkiyening herqaysi jayliridiki ammiwi teshkilatlar, uniwérsitétlar, siyasiy partiyeler Uyghur mesilisi toghrisida chaqirghan herxil yighinlarda sherqiy türkistanning tarixi, bügünki weziyiti we kélechiki toghrisida muzakiriler élip bérildi. Türkiyening aliy rehberliri xitay rehberliri bilen uchrashqandimu bu mesilini dawamliq halda tilgha élishqa bashlidi. Hetta 2011-yili türkiye parlaménti insan heq we hoquqliri komitéti “Sherqiy türkistanda insan heq we hoquqliri depsendichiliki” témisida mexsus yighin chaqirip, Uyghur diyarigha bérip tekshürüsh élip bérish qararini maqullap, bu telipini xitayning enqerede turushluq bash elchixanisigha sun'ghan idi. 2014-Yili rozi héytida yeken nahiyesining xangdi we élishqu yézilirida köp sanda kishining xitay jama'et xewpsizlik xadimliri teripidin étip öltürülüshi, xitayning Uyghurlargha élip bériwatqan diniy cheklimisini künsayin kücheytishi, bolupmu bu yil ramzan éyida xotende zorlap piwa bayrimi ötküzüp, Uyghur yashlarni piwa ichishke zorlishi türk jama'etchilikining qattiq naraziliqini qozghidi.

Türkiyening nurghun yerliride xitaygha qarshi naraziliq pa'aliyetliri ötküzüldi. Hetta türkiyediki türklerla emes yawropada yashawatqan türklermu keng-kölemde namayishlar ötküzüp, Uyghur qérindashlirini qollap-quwetleydighanliqini, xitayning Uyghur musulmanlargha élip bériwatqan bésim siyasitini eyibleydighanliqini ipadileshken idi. Buning bilen bir waqitta malayshiya we tayland arqiliq türkiyege qéchip kelgen 7-8 ming etrapida Uyghurning tiragédiyesimu türk hökümitining we türk jama'etchilikining qattiq diqqet étibarini qozghidi. Türk axbarat wasitilirimu Uyghur mesilisige keng kölemde orun berdi. Chong-kichik gézitlerning hemmiside dégüdek Uyghur musulmanlargha élip bériliwatqan bésimlar, bolupmu diniy bésimlar toghrisida xewerler we obzorlar élan qilindi. Türkiye re'is jumhuri rejep tayyip erdoghan 28-iyul küni xitay dölet re'isi shi jinpingni 11-ayda türkiyede chaqirilidighan g20 döletler yighinigha alahide teklip qilish üchün xitaygha resmiy ziyaret élip bérishtin ikki hepte burun, türkiyening türkiy jumhuriyetlerge mes'ul bash ministir mu'awini proféssor doktor numan qurtulmush ependi, sherqiy türkistan ammiwi teshkilatlirining mes'ulliri, Uyghur ziyaliyliri we Uyghur aqsaqallirini istanbulgha chaqirip iptar ziyapiti bérish bilen birlikte, ularning telep-pikirlirini anglidi. Bu türkiyede tunji qétim élip bérilghan bir xizmet bolup, Uyghurlarni qattiq söyündürgen idi.

Bu weqedin kéyinla türkiye anatoliye xewer agéntliqi muxbiri ürümchige bérip u yerdiki tesiratlirini élan qildi. Xewerde Uyghur aptonom rayonidiki bixeterlik tedbirlirining dawamlishiwatqanliqini, kochilardin qarighanda Uyghur rayonida rozi tutushning cheklen'genliki toghrisida héchqandaq bir bésharet körelmigenlikini yazghan. Bu xewerde yene ürümchidiki meschitlerde namaz qiliwatqan Uyghurlarning resimlirigimu orun bérilgen.

Bu xewerning élan qilinishi bilen türkiye dölet re'isi rejep tayyip erdoghan 9-iyul küni re'is jumhur sariyida herqaysi döletlerning bash elchilirige bérilgen iptar ziyapitide qilghan nutqida, ijtima'iy taratqularda tarqitiliwatqan xitay dölitining Uyghurlargha qiliwatqan wehshiy bésimi toghrisidiki resimlerning ishenchlik emeslikini bayan qildi. Shuning bilen türklerning kallisida rastinila Uyghurlargha bésim siyasiti yürgüzülüwatamdu-yoq? dégendek so'allar peyda bolup qaldi. Rejep tayyip erdoghan xitayda élip barghan ziyariti jeryanida Uyghurlarni tilgha almighandin kéyin, Uyghur mesilisimu türkiyening kün tertipidin chüshüp qaldi.

Hamit göktürk ependi türkiye bilen xitay otturisida tüzülgen bezi toxtamnamiler tüpeyli, sherqi türkistan mesilisining kün tertiptin chüshüp qalghanliqini, buni qayta janlandurush üchün sherqiy türkistan ammiwi teshkilatlirigha chüshken wezipining zor ikenlikini bayan qildi.

Séyit tümtürk ependi, türkiye re'is jumhuri rejep tayyip erdoghan xitaygha resmiy ziyaret élip barghanda bezi toxtamlarni tüzgenlikini, bundin tüpeyli dewaning türkiyening küntertipidin chüshüp qalghanliqini, buni qayta janlandurush üchün tirishidighanliqini ilgiri sürdi.

Mutexessisler türk xelqining Uyghurlarni qollap-quwetleydighanliqini, sherqiy türkistan xelqi dewani türk xelqige yaxshi anglatsa hökümetning siyasitige tesir
Körsiteleydighanliqini bayan qildi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.