2021-Йили түркийә һөкүмити уйғур мәсилисидә немиләрни қилди?

Ихтиярий мухбиримиз әркин тарим
2021-12-30
Share
Мутәхәссисләр әрдоғанниң б д т дики нутуқида уйғур мәсилисини шәртлик тилға елишиға қарита инкас қайтурди Түркийә президенти рәҗәп таййип әрдоған б д т ниң ню-йорктики баш штабида ечилған омумий йиғинида сөз қилмақта. 2021-Йили 21-сентәбир.
REUTERS

Президент рәҗәп таййип әрдоған 20 йилдин буян түркийәни идарә қилип келиватқан адаләт вә тәрәққият партийәсиниң рәислик вәзиписиниму өтәп кәлмәктә. 2015-Йилиғичә президент әрдоған көп қетим уйғур мәсилисини тилға алған, һәтта 2009-йили “5-июл үрүмчи қирғинчилиқи” йүз бәргәндә хитайниң уйғурларға елип бериватқан сияситини ирқий қирғинчилиққа охшитип, хитайниң қаттиқ наразилиқиға учриғаниди. 2015-Йилидин кейин президент әрдоған вә түркийә һөкүмити баянатлирида дуняниң һәр қайси җайлирида езиливатқан мусулманларниң мәсилисини тилға алған болсиму, әмма уйғур мәсилини тилға алмиғаниди. Лекин, 2021-йили 2-айда түркийә ташқи ишлар министири мәвлут чавушоғлу б д т ниң кишилик һоқуқ кеңишиниң 46-нөвәтлик йиғинида нутуқ сөзләп, хитай һөкүмитиниң тәклипигә бинаән уйғур райониға тәкшүрүш һәйити әвәтидиғанлиқини җакарлиди. Шундақла хитайниң уйғур аптоном районидики уйғур вә башқа мусулман аз санлиқ милләтлириниң кишилик һоқуқлириға хилаплиқ қиливатқанлиқиға даир доклатларниң әндишә қозғаватқанлиқини тәкитлигән.

Мәвлут чавушоғлу сөзидә түркийәниң, “шинҗаң уйғур аптоном районидики кишилик һоқуқ вәзийитини йеқиндин көзитиватқанлиқи” ни тәкитлигәндин кейин сөзини мундақ давамлаштурди: “бирләшкән дөләтләр тәшкилати билән башқа қурулушларниң уйғурлар тоғрисида тәйярлиған доклатларда баян қилинғанлар биздә әндишә пәйда қилмақта. Бу һәқтики әндишилиримизни вә күткәнлиримизни хитай рәһбәрлири билән ортақлишиватимиз. Бу тоғрилиқ хитайниң очуқ-ашкара болушини үмид қилимиз. Биз хитайниң земин пүтүнлүкигә һөрмәт қилиш билән бирликтә уйғурларниң вә башқа мусулман хәлқләрниң һәқ вә һоқуқиға һөрмәт қилишини тәләп қилимиз”.

У, сөзидә түркийәниң уйғур райониға һәйәт әвәтишни ойлаватқанлиқини баян қилғаниди.

Түркийә ташқи ишлар министири 2-айда б д т да қилған сөзидин кейинла түркийәдики “ийи” партийәсиниң парламенттики гуруппа вәкили, парламент әзаси лүтфү түркқан әпәнди 10-март күни түркийә парламентиға уйғурларниң һазирқи еғир вәзийити тоғрисида түркийә парламентида тәкшүрүш елип берип, буниң нәтиҗисини дуня җамаәтчиликигә җакарлаш тоғрисида тәклип сунғаниди. 10-Март күни мәзкур тәклип тоғрисида түркийә парламенти омумий йиғинида музакирә елип берилған болуп, ийи партийәси, җумһурийәт хәлқ партийәси вә хәлқниң демократийәси партийәсидин келип чиққан парламент әзалири бу тәклип лайиһисини қоллап қол көтүргән болсиму, һакимийәт бешидики адаләт вә тәрәққият партийәсиниң парламент әзалириниң қарши чиқиши, милләтчи һәрикәт партийәсиниң позитсийә билдүрмәй турувелиши нәтиҗисидә рәт қилинған.

Америка, канада вә голландийә парламентлири хитайниң уйғурларға елип бериватқан сияситини “ирқий қирғинчилиқ” дәп бекиткәндин кейин түркийә президенти рәҗәп таййип әрдоғанниң уйғур мәсилисидә сүкүттә туруши түркийәдики өктичи партийә рәһбәрлириниң қаттиқ тәнқидигә учримақта. Түркийә ташқи ишлар министири мәвлут чавушоғлу 4-айниң 20-күни түркийәдики әң чоң телевизийә қаналлиридин бири “хабәр түрк” тә тарқитилған программида мухбирларниң уйғурлар тоғрисидики соаллириға җаваб бәрди. У, түркийә һөкүмитиниң уйғурларниң һәқ вә һоқуқини қоғдаватқанлиқини, буниңдин кейинму қоғдайдиғанлиқини илгири сүрди.

“хабәр түрк” телевизийәси программа риясәтчисиниң “өктичи партийәләр һөкүмәтни шәрқий түркистан мәсилисигә көңүл бөлмәслик билән әйибләватиду? шәрқий түркистан мәсилиси һәққидә немиләрни қиливатисиләр?” дегән соалиға у, мундақ җаваб бәргәниди.

“түркийә шәрқий түркистан мәсилисидә әлвәттә сәзгүр вә бу һәқтә зиммисигә чүшкәнни қиливатиду, шундақла бундин кейинму қилишни давамлаштуриду. Бу һәқтә икки җәһәттин хизмәт елип бериватимиз. Биз һәр даим хитай билән болған һәр дәриҗидики рәһбәрләрниң учришишлирида шәрқий түркистан мәсилисини оттуриға қоюватимиз. Бу мәсилигә болған сәзгүрлүкимизни вә хитайдин күткәнлиримизни оттуриға қоюватимиз”.

Түркийә дөләт президенти сарийи ахбарат ишханисиниң билдүрүшичә, президент рәҗәп таййп әрдоған 13-июл күни хитай дөләт рәиси ши җинпиң билән телефон арқилиқ сөзләшкәндә уйғурлар тоғрисида тохтилип мундақ дегән: “уйғурларниң хитай пуқраси болуш сүпити билән хитайлар билән тәң-баравәр, параванлиқ ичидә әркин яшиши түркийә үчүн муһим. Түркийә, хитайниң земин пүтүнлүкигә һөрмәт қилиду”.

2021-Йили 9-айниң 21-күни бирләшкән дөләтләр тәшкилатиниң ню-йорктики баш штабида ечилған 76-нөвәтлик омумий йиғинида сөз қилған түркийә президенти рәҗәп таййп әрдоған уйғур мәсилисини тилға алған.

У мундақ дегән: “хитайниң земин пүтүнлүкини нәзәрдә тутқан һалда, мусулман уйғур түрклириниң әқәллий һәқ вә һоқуқини қоғдаш үчүн техиму көп тиришчанлиқлар көрситилиши керәкликигә ишинимиз”.

21-Өктәбир күни б д т да имзалиқ бирләшмә баянат елан қилип, хитайниң уйғурларни бастуруши вә уларға зиянкәшлик қилишидин әндишә қиливатқанлиқини билдүргән америка, әнглийә, германийә, голландийә, фирансийә вә канада қатарлиқ дунядики 43 дөләтниң ичидә түркийәму орун алғаниди. Баянатта хитайниң б д т кишилик һоқуқ алий кеңиши ишханисини өз ичигә алған мустәқил тәкшүргүчиләрниң уйғур дияриға берип халиған җайда чәклимисиз тәкшүрүш елип беришиға йол қоюши, б д т ирқий айримичилиқни йоқитиш комитетиниң уйғур дияри билән мунасивәтлик 8 хил тәклипини дәрһал әмәлийләштүрүши тәләп қилинған.

Б д т да алдинқи икки қетимлиқ имзалиқ баянатқа түркийә қол қоймиған болсиму, әмма 21-өктәбир елан қилинған бирләшмә баянатқа түркийәму қол қойғаниди. 28-Өктәбир күни хитайниң бирләшкән дөләтләр тәшкилатидики муавин әлчиси гең шуаң түркийәни сүрийәликләрниң кишилик һоқуқиға һөрмәт қилишқа чақириқ қилған. Түркийәниң бирләшкән дөләтләр тәшкилатидики баш әлчиси фәридун синирлиоғлу хитайниң бу әйиблишигә қарита: “биз кишилик һоқуқни, кишилик һоқуқни дәпсәндә қиливатқанлардин өгәнмәймиз” дәп җаваб қайтурған.

Түркийә һөкүмити 2015-йили хитай билән болған мунасивәтни күчәйтиш сиясити елип беришқа башлиғандин кейин президент әрдоған 2021-йилида сүкүтни бузған. Б д т дики уйғурларни қоллаватқан дөләтләр карвиниғиму қошулған.

Әнқәрәдики уйғур тәтқиқат институти мудири доктор әркин әкрәм әпәнди түркийә һөкүмитиниң уйғур сияситидә илгириләш барлиқини оттуриға қойди.

Бу һәқтә зияритимизни қобул қилған түркийә дөләтлик радйо вә телевизийә идарисиниң мухбири миркамил қәшқәрли әпәнди түркийә һөкүмити узун йилдин буян уйғур мәсилисидә сүкүттә турувалған болсиму 2021-йилида бу сүкүтни бузғанлиқини баян қилди.

Миркамил қәшқәрли әпәнди 2022-йилида түркийә билән хитай оттуридики мунасивәтниң йириклишишкә қарап йүзлинидиғанлиқини илгири сүрди.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт