Türkiye kommunistliridin "Weten partiyesi" we uning axbarat organliri xitayni aqliyalamdu?

Ixtiyariy muxbirimiz erkin tarim
2019-03-06
Élxet
Pikir
Share
Print
"Weten partiyesi" re'isi doghu perinchek(otturida) ürümchidin qaytip kélip bayanat bermekte.
"Weten partiyesi" re'isi doghu perinchek(otturida) ürümchidin qaytip kélip bayanat bermekte.
RFA/Erkin Tarim

Xitay hökümitining Uyghur élidiki lagér tüzümini aqlash üchün élip bériwatqan teshwiqat heriketlirige aktip awaz qoshuwatqan burunqi nami "Ishchilar partiyesi" bolghan "Weten partiyesi" we uning axbarat organliridin "Ulusal téléwiziyesi" bilen "Aydinliq géziti" barliq küchi bilen xitayning "Jaza lagérliri" siyasitini aqlashqa tirishmaqta.

Xitay hökümiti 30 gha yéqin dölettiki siyasiy partiyelerge tewe 200 etrapida wekilni ürümchige teklip qilip chong yighin chaqirghan we bu wekillerni ürümchidiki chong bazar we islam instituti, meschitler we shundaqla "Bir belwagh bir yol" istratégiyesi qarmiqida échilghan yéngi shirketlerni ziyaret qildurghan. Bu pa'aliyetlerge türkiye "Weten partiyesi" re'isi doghu perinchek, jumhuriyet xelq partiyesining sabiq parlamént ezasi birgül ayman güler xanim, trabzondiki qaradéngiz uniwérsitéti türkologiye kespi oqutquchisi proféssor kemal üchünchü, "Weten partiyesi" ning mu'awin re'isi shule perinchek xanim, we yunus soner ependi qatarliqlardin terkib tapqan 15 kishilik hey'et qatnashqan. Bular türkiyege qaytqandin kéyin xitay hökümitining az sanliq milletler siyasitini, bolupmu Uyghurlargha élip bériwatqan bésim siyasitini éghizi-éghzigha tegmey maxtimaqta. "Ulusal téléwiziyesi" bilen "Aydinliq géziti" de Uyghur élidiki milletlerning diniy étiqad erkinliki toluq kapaletke ige ikenliki, türkiyede we dunya axbaratlirida yéziliwatqanlarning hemmisining yalghan ikenliki ilgiri sürülmekte.

Ürümchidin qaytip kélipla ürümchi ziyariti heqqide muxbirlargha bayanat bergen "Weten partiyesi" re'isi doghu perinchek ürümchining nurghun égiz binalarning bar heshemetlik bir sheher ikenlikini, tijaret pa'aliyetlirining köpining Uyghurlarning qolida ikenlikini bayan qilip, ürümchide Uyghur rehberlerdin shöhret zakir bilen körüshkenlikini, ürümchidiki yighin'gha 30 etrapida dölettin 200 etrapida kishi ishtirak qilghanliqini bayan qildi. Bir muxbirning Uyghur diyaridiki lagérlarni ziyaret qildingizmu? dégen so'aligha u mundaq jawab berdi: "Biz terbiyelesh merkezlirini ziyaret qilmiduq. Terbiyelesh merkezlirini aylandurmidi. Emma men xitay kommunist partiyesi bilen bolghan 40 yilliq dostluq tejribemge asaslinip turup xitay kommunist partiyesi bergen melumatlargha ishinimen. Xitayning hemme yéride terbiyelesh merkezliri bar iken, u yerlerde peqet Uyghurlarla emes xitaylar we bashqa milletlermu bar iken".

Doghu perinchek lagérlarda kesip we xitay tili ögitiliwatqanliqini bayan qilip mundaq dédi: "Lagérlarda kishilerge kesip ögitiliwétiptu, xitayche bilmigenlerge xitay tili ögitiliwétiptu. Üchinchisi, kishilerge qanun ögitiliwétiptu. Xitayda türmide kishilerni qiynimaydu, u yerde kishilerni terbiyeleydu".

Ürümchige barghan 15 kishilik türkiye hey'iti ichide türkiyening trabzon shehiridiki qaradéngiz téxnika uniwérsitéti türkologiye oqutquchisi proféssor doktor kemal üchinchi ependimu bar bolup, uning ürümchi tesiratini igilesh üchün uning bilenmu téléfon söhbiti élip barduq. U, ürümchining weziyitining bek jiddiy ikenlikini hés qilghanliqini bayan qilip mundaq dédi: "U yerde jiddiy mesile bar. Men türkiyening resmiy bir hey'et sheklide xitay hökümiti bilen bu mesile toghrisida sözlishishi kérek dep oylaymen. Xitay hökümiti u rayonning muqimliqini qoghdash üchün buninggha éhtiyaji bar. Men bilginimni qilimen dégen bilen mesilini hel qilalmaydighanliqini xitay chüshen'genlikini hés qildim".

Kemal üchünchü ependi xitay rehberlerdin lagérlarda nechche kishi turuwatqanliqini sorighanliqi toghrisida melumat bérip mundaq dédi: "Weten partiyesining köz qarishi bashqa. Men jumhuriyet xelq partiyesi parlamént ezasi bilen birge, terbiyelesh merkizide qanche kishi barliqini soridim. Ular, bilmeymiz dep jawab bergili unimidi. Menche rayonning weziyiti jiddiy".

Türkiyediki "Weten partiyesi" ning xitayni éghizi-éghzigha tegmey maxtishidiki seweb zadi néme? bu, Uyghur dewasigha qandaq tesir körsiter? bu heqte köz qarishini igilesh üchün enqerediki istratégiyelik chüshenchiler instituti mutexessisi doktor erkin ekrem we sherqiy türkistan wexpining sabiq re'isi xamit köktürk ependi bilen söhbet élip barduq.

Doktor erkin ekrem ependi "Weten partiyesi" Uyghur mesilisige idé'ologiyelik jehettin qarighachqa dawamliq xitayni maxtawatqanliqini otturigha qoydi.

Doktor erkin ekrem ependi kommunist idiyesidiki "Weten partiyesi" ni qollaydighanlarning sanining bekla az ikenlikini, buning Uyghur dewasigha tesir körsitelmeydighanliqini bayan qildi.

Hamut köktürk ependi bolsa "Weten partiyesi" ning axbarat organlirining bir tereplimilik halda xitaynila maxtawatqanliqini, buning axbaratchiliq qa'idisigimu xilap ikenlikini tekitlidi.

Doghu perinchek muxbirlargha bayanat bergende ürümchidiki yighin bilen ziyaretke özliridin sirt, népal kommunistik partiyesining bashliqi chandira prakash, péru kommunistik partiyesining bashliqi lu'is albérto, sérbiye sotsiyalistlar partiyesining wekili markowich, rusiye kommunistik partiyesi merkizi komitétining ezasi aléksi léskin qatarliqlar qatnashqan we yighinda sözligenlikini bildürdi. Bu partiyelerning köpi xitay kommunist partiyesi bilen 40 yildin buyan dostluq pa'aliyetliri ötküzüp kelmekte iken.

Toluq bet