Qamaqlar zindan emes

Ixtiyariy muxbirimiz abduweli ayup
2020-03-31
Élxet
Pikir
Share
Print
Jinayetchilerni tutup turush merkizining derwazisi. Yerlik kishiler éytishiche, bu orun siyasiy jinayetchiler üchün ishlitilidiken. 2017-Yili 2-noyabir, korla.
Jinayetchilerni tutup turush merkizining derwazisi. Yerlik kishiler éytishiche, bu orun siyasiy jinayetchiler üchün ishlitilidiken. 2017-Yili 2-noyabir, korla.
AP

"Erkin asiya radiyosi" ning "Yoruq sahillar" sehipiside anglitilghan qamaq hayatimni axiri kitab qilip yézip boldum. Tügettim dégen bilen qelbimdikini töküshke her qanche küchinip baqsammu, shu 15 ayliq hayatni yézishqa her qanche zoruqqan bolsammu, lékin yézip bolalmighandek tuyghudin qutulalmidim.

Kitabni yazdim, emma kitab neshrdin chiqishtin burun oqurmenlerge bu xatirilerni mushu künlerde jidellep yézishqa aldirashtiki meqsitimni dewalghum keldi.

Toghra, hemme Uyghurning bir yürek parisi qamaqta. Her musapirning rohi ashu ghérib makanimizdiki qepeske bend qilin'ghan. Muhajirettiki her janning boyni teklimakanning baghridiki bir ajiz chighqa baghlan'ghan. U yerde shamal chiqsa bu yerde yürek titreydu. Men shu judunda titrigen chighdek, shiwirghanda shümsheygen qushtek, owchi qapqan'gha chüshürgen toshqandek ötküzgen 458 künlük hayatimni silerge sunup bolup chala qalghan, déyelmey qalghan, boghuzumda turup qalghan barliq sözlirimni shuninggha yighqum keldi: "Qayghurmanglar, qamaqlar zindan emes."

Men qeshqer sheher döletbagh yéza tewesidiki yanbulaq qamaqxanisida, ürümchidiki tengritagh, tikquduq (lyudawan) we köktagh qamaqxanilirida 15 ay tutqunluq hayatini bashtin kechürdüm. Qamaqxanida, soraq jeryanida we kamirda bashtin kechürgenlirim méning shexsiy kechmishim. Buning bezisige méning jahilliqim, tetürlüküm, ziyade gepdanliqim, estayidil we bilermenlikim seweb bolghan. Shunga bu künler shu chaghdimu mendin bashqa insanning béshigha kelmigen, bügünmu bashqilarning béshigha kelmes.

Qamaqta körgen yaman künlirimge manga shu künni körsetken shexs emes, shu shexsni shundaq qilishqa yol qoyghan organ we shundaq organlardin qewetlinip bina bolghan tüzüm sewepkar.

Manga zulum qilghan tüzüm yanbulaqtin tartip köktaghqa barghiche oxshash. U tüzüm insanning tebi'itidiki rezillikning jari qilinishigha yéterlik shara'it yaratqan. U tüzüm insan tebi'itining rehimsizlik, achközlük, hoquqpereslik, halawetxorluq, hesetxorluq, qestkarliq qatarliq qarangghu tereplerning qanatlirini échiwetken. U tüzümde muhebbetning ishikliri taqaq, yaxshiliqning, yardemning mukapati yénik bolghanda tenqid we mesxire, éghir bolghanda qaqshatquch jaza. Shunga men u yerdiki zulumni shexsning qarari, ixtiyari we ichidin chiqirip qiliwatqan ijrasi dep qarimaymen. Manga we mendek kishilerge zulumni rawa körgenler mendin téximu bichare mehbus, chünki ular zalim tüzüm qutritiwatqan nepsining qamaqxanisigha mehkum.

Biz kamirlarda mehbus bolup yashaymiz. Hemmeylen oxshash künni körüwatqinimiz üchün ziyade azablinish bihajet. Shunche köp kishining arisida bolghinimizla bizge teselli. Uyghurda "El bilen ölüm goyaki toy" dégen temsil bar. Buningdiki hékmet bir milletke kelgen ortaq zulumning shexslerni xarab qilalmaydighanliqigha isharet qilin'ghan.

Bizni qiynawatqini gundipaylarning warqirash jarqirashliri emes, tamaqlarning taziliq ölchimige toshimighanliqimu, sekkiz sa'etlep diqqette olturup bel, boyunlarning aghrishimu emes, kéchiche közimizni chéqip öchmigen chiragh we nöwetchilikte birer kélishmeslikning yüz bérishidin sa'etlep ensiresh téximu emes. Bizni her zaman qiynaydighini mehrumluq.

Bizge gundipaylar eyiblep gürkirigende, soraqchilar tillap hörkirigende ghururimizning payxan qilin'ghanliqi, hörmettin mehrum qalghinimizning derdini tartimiz. Ariliridin süwerek we qurt-qumchaqlar chiqip qalidighan "Azab shorpisi" aldimizgha kelgende öylerde qalghan lezzetlik ta'amlar, réstoranlardiki aldimizdin ashqan qorumilar, ana-animiz, ayal qizlirimiz zorlap yégüzelmigen mezzilik nazu-nimetlerdin mehrum qalghinimiz ichimizni échishturidu, ishtihayimizni tutidu. Kündüzliri sa'etlep olturushqimu könüp kétimiz. Héch bir gundipay kaméradin her bir mehbusning qelbidikini bilip bolalmaydu. Shunga qamaqta hayatimizda oqup baqmighan namazlar oqulup, sirtta héch waqit chiqmighan durtlar qilinip, bir ömrimizge yetküdek zikirler qilinip kétidu. Kamirgha yaghliqsiz, büdür chachlar bilen kirgen qazaqistanliq Uyghur gülbahar hedimizning qamaqtin chiqip pütünley namazxan bolup ketkinimu shu qamaqtiki mektepni layaqetlik pütküzgenlikidin bolghan.

Qamaqta bizni qiynaydighini 8 sa'et, 12 sa'etlep olturushning, ibadet qilalmasliq, gep qilalmasliqning derdi emes, xalighanche olturushtin, yürektin chiqqanni déyishtin, xalighan shekilde du'a qilishtin mehrum qalghinimizdur. Shamallarning chiqip, yamghurlarning yéghishi, asmandin topa tökülüp qarning zéminni chümkishi shu hadisilerning ichide yashawatqanlar üchün bir tebi'iy hadise, emma shu renggareng hadisilerge bay tebi'etning tebi'itimizge bexsh étidighan qayghu, shatliq, külpet we külkilirini hés qilishtin mehrum qélish qamaqtiki xeste dillarni qanitidu.

Soraqqa chiqip put-qolliringiz aghrip kirgende uning dawasini kamirdin tapisiz, chünki bir qérindishingiz alliqachan shu kechmishni bashtin kechürgen we charisini qilip saqayghan bolidu. Putingizgha kishen sélinip, kariwatqa baghlap qoyulghiningizda hajetke bérishtin ensirimeng, chünki bir kamirdash sizge qacha tutup bérishke teyyar bolup turidu. Hetta qamaqxanilardiki uzun qishta siz qamaqxana sétip bergen shakilatqa, chaqmaq qentni ézip salsingiz we azraq süt qoshup hawalanmigha bir kéche qoysingiz ajayip temlik marojna yasighili bolidighanliqini öginiwalisiz. Chékidin ter chiqqudek ishleshni, chéniqishni shu qeder séghinip kétisizki, hayatingizda qutulalmighan hurunluqning dawasi qamaqtin bashqa yerde yoq.

Kamirning ishikliri 24 sa'et taqaq, emma muhebbetlik qelbler bir birige her zaman ochuq. 2014-Yili ramazanda tamaq toshuwatqan Uyghurdin kirgen besh tal xorma 28 ademge bexüdek yetken yerning ismi kamér idi. Özi tonumaydighan bir Uyghurgha 2 milyon som pulni bérip ölümdin qutquzuwalmaqchi bolghan ademning ismi korlaliq abliz idi. Tutulghan bigunah yigitlerni soraq qilishtin bash tartip saqchi kiyimini chörüp tashliwetken, qamaqtikiler Uyghurche kino körüwalsun dep téléfonini yataqlargha ulan'ghan téléwizorgha ulap qoyup xizmettin qoghlan'ghan yigitlerning ismi Uyghur idi. Qamaqta ishligenlerdin körgen méhir-muhebbetni yazsam kem dégende yigirme Uyghur xizmettin qoghlinidu.

Shundaq, qamaqlar zindan emes, gundipaylar rodipay yaki chaharpay emes, ularmu yighlap tughulghan, külüp, küldürüp yashashqa teshna muhebbetlik insanlardur. Insanla bolidiken muhebbet bar, merhemet bar, shepqet bar. Insan hayatla bolsa muhebbet her yerde hayat. Insan qamalghan shu yerlerge muhebbetmu teng qamalghan. Insan özümning dep oylighan hemme nersidin bir nöwet mehrum bolmay turup, özide barining hemmini bashqilar bilen ortaqlishalmaydu. Qamaq ademni ashundaq hemme nersidin mehrum qoyidighan yer, shunga u yerge qamalghan kishiler issiq jandin bashqa héch bir nersining aqiwette özining emeslikini bilidu. Shunga ular barni teng körüshke, bashqa kelgenni teng tartishqa her zaman teyyar.

Shundaq, qamaqlar zindan emes. U yer méhirning némilikini untughan kishilerni méhriban qilidu. U yerde sirtta tonushup qélishtinmu qéchiship yürgenler qérindash qilidu. Qamaq bir ömür qorsaqning, nepsining, ösüshning we nöwiti kelse bir birini söküshning ghémide yürgenlerni bir birige ghemxan qilidu.

Qamaqta jan jigerlirimiz, yürek baghrimiz bar, emma qayghurmanglar, men shahitliqimni yazdim, qamaqlar zindan emes, qamaqtikilerni yashashqa ündeydighini bizning méhrimiz, méhnitimiz we ghelibe méwilirimizdur. Ularning ümidini yashnitidighini bizge baghlan'ghan ishench, bizning qiliwatqan xizmetlirimiz, qamaqlargha kéliwatqan muxbir, tekshürgüchi we ömeklerning qedemliri. Qamaqlar zindan emes. U yer aylardin, yillardin, esirlerdin buyan bir-birige qoshulmay, qowushmay, qolashmay yürgen, yurtlar, pikirler, tebiqiler, gepler we neplerning keynide yürüp tarilip ketken sawut, semet, saniye, se'idelerni Uyghur atliq karwanning yoluchiliri qilip qurashturidu. Bu karwan minglighan yillardin yawuz qumluqni boysundurup bostanliq makan qilghan bu milletni ghelibe menzilige ulashturidu.

***Mezkur maqalide otturigha qoyulghan pikirler aptorning shexsiy qarashliri. Radiyomizning meydanigha wekillik qilalmaydu

Pikirler (0)
Share
Toluq bet