Xitayning turpan wilayitini emeldin qaldurup, sheher tesis qilishi némilerge seweb bolidu?

Muxbirimiz gülchéhre
2015.04.15
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
turpan-buyluq-bulyuq-barang-305.jpg Turpan boyluqtiki melum bir üzümlük. 2012-Yili awghust.
RFA

12-Aprél xitayning shinjang Uyghur aptonom rayoni hökümiti, xitay dölet ishliri kabinétining testiqlishi arqiliq, turpan wilayiti emeldin qaldurulup wilayet derijilik turpan shehiri tesis qilghanliqini jakarlidi.

Aptonom rayonning re'isi shöhret zakirning sözi boyiche éytqanda “Turpan wilayitining wilayetni emeldin qaldurup, sheher tesis qilishi merkezning shinjangni idare qilish omumiy pilani we turpanning kelgüsi tereqqiyatidiki muqerrer telipi.” bügünki künde turpan wilayiti emeldin qaldurulup, wilayet derijilik sheher bolup tesis qilin'ghanliqi chet'ellerdiki Uyghurlarda küchlük diqqet we inkas qozghidi. Buning Uyghurlarning turpan'gha bolghan siyasiy, tarixiy we kelgüsi her jehetlerdiki igidarchiliq heq-hoquqlirigha körsitidighan tesirliri heqqide mulahize yürgüzgen Uyghur közetküchiler, buning xitayning intayin yawuz gherezliri ashkarilap qoyuwatqanliqini ilgiri süridu.

Uyghur élining ottura sherqige jaylashqan, merkez ürümchige yiraq bolmighan, turpan qedimdin tartip hazirghiche yipek yolidiki muhim qatnash tügüni, Uyghur qedimi medeniyet makani. Omumiy kölimi 70 ming kwadrat kilométirdin köp bolup, ahalisi 600 mingdin ashidu. Yarghol qedimiy shehiri, boyluq, kariz, astane qedimiy qebristanliqidek asare‏-etiqe orunliri, tarixiy izlar mukemmel saqlan'ghan, yalquntagh, shipaliq qumluqliri bilen özgiche gumanlinarliq tebi'iy menzirisi bilen dunyagha meshhur.

Yéngidin tesis qilin'ghan wilayet derijilik turpan shehiride eslidiki turpan shehiri nahiye derijilik bolup quchu rayoni tesis qilinip, pichan nahiyisi bilen toqsun nahiyisi özgermeydu. Turpan wilayiti emeldin qaldurulup sheher tesis qilin'ghandin kéyin, xitay asasiy qanunida belgilen'gen qanun tertipke asasen, wilayet derijilik turpan shehirining barliq memuriy rehberlik kolléktipi saylam arqiliq wujudqa chiqirilidu. Wilayet derijilik turpan shehiri ürümchi, qaramaydin kéyinki Uyghur élidiki 3-wilayet derijilik sheherge aylinidu.

Amérikidiki Uyghur ziyaliyliridin siyasiy analizchi ilshat hesen ependi, xitay néme meqsette turpan wilayitining teshkiliy tüzülüshini emeldin qaldurup, wilayet derijilik turpan shehiri tesis qildi? sheher tesis qilin'ghandin kéyin turpanning siyasiy, iqtisadiy, memuriy funksiyeside qandaq özgirishler meydan'gha kélidu? xitayning turpanni bashqurush sheklidiki bu özgirish bilen teng Uyghurlarning menpe'eti qandaq cheklimilerge uchraydu? dégen mesililer boyiche analiz yürgüzdi.

Élshat ependi “Bu qarimaqqa, xitayning Uyghur élini bashqurushni asanlashturush tedbiridek körünsimu, emeliyette uning Uyghur élini pütünley menggülük monopol qilish, Uyghurlarning öz zéminidiki igilik hoquqliridin bashqa tarixiy izlirini süpürüp tazilash we tarixni bashqidin yézishni meqset qilghan chong pilanining bir qismi we texirsizlik bilen bashlighan ashkara tedbiri. Buninggha egiship kelgüside xitayning Uyghur élini yenimu parchilap memuriy rayonlargha ayrish üstide buningdin kéyin yene konkrét tedbir qollinidu” dep qaraydighanliqini otturigha qoydi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.