“вейшин” - үндидар әпи кишиләрниң бихәтәрликигә көләңгә ташлимақта

Мухбиримиз ирадә
2017.08.23
wechat-undidar-305.jpg Мәлум үндидар ишләткүчиниң телефонида үндидар әпини қозғитиватқан көрүнүши. 2015-Йили 12-март, шәндуң.
AFP

Хитайда әң көп қоллинилидиған “вейшин” йәни үндидар әпиниң бихәтәрлик мәсилиси нөвәттә күчлүк диққәт қозғаватқан мәсилиләрниң бири болуп қалди. Болупму хитайда, шәхсләрниң мәхпийәтликини қоғдашқа даир бир қанунниң болмаслиқи вә әң муһими хитайниң қанун билән башқурулидиған бир дөләт болмаслиқи-инсанларниң һаятиниң һәрбир елементлириғичә сиңип киргән бу хил әпләрни хәтәрлик дүшмәнгә айландуруп қоймақтикән.

Күндилик турмушимизниң муһим қисмиға айланған әқиллиқ телефонлар вә бу телефонларда турмушимизни қулайлаштуруш үчүн яритиливатқан әпләрниң бихәтәрлик мәсилиси йәни инсанларниң хусусий мәхпийәтликиниң қоғдилиш мәсилиси һазир ғәрб әллиридиму түрлүк талаш-тартишларға сәвәб болмақта. Әмма хитайға охшаш диктатор дөләтләрдә, җүмлидин инсанниң хусусий учурлириниң мәхпийәтликини қоғдашқа мунасивәтлик һечқандақ бир қанун болмиған бир дөләттә болса, бундақ әпләрни қоллиниш зор бир соал ишарити пәйда қилмақта. Хитайда әң көп қоллинилидиған “вейшин” йәни уйғурчә “үндидар” дәп атиливатқан әп болса көзәткүчиләрдә күчлүк гуман қозғаватқан әпләрниң биридур.

Дүшәнбә күни, американиң дипломат журнилида елан қилинған “хитайниң техника тәрәққиятиниң қараңғу тәрипи” намлиқ мақалидә көрситилишичә, хитайдики телефон қолланғучилириниң 80 пирсәнтидә бу әп мәвҗут болуп, һәр айда аз дегәндә 500 милйон киши бу әпни аз дегәндә бир қетим ишлитидикән. Үндидар әпиниң бундақ диққәт қозғишидики сәвәб, у пәқәтла бир учур йезишидиған, сөзлишидиған әп болуштин һалқип кәткән болуп, үндидар әпи арқилиқ йәнә, сода-сетиқ қилғили, һарақ сетивалғили, айропилан белитини тизимлитиш, йәрлик кутупханилардики китабларни тәкшүрүш, һәрхил фонди җәмийәтләргә ианә қилиш, ток-су пули төләш, дохтурға тизимлаш дегәндәк нурғун ишларни қилғили болидикән. Җүмлидин үндидар әпи сизниң әтигәндин-ахшамғичә дуня билән болған алақиңизниң һәммисини билип туралайдикән.

Бу мақалидә көрситилишичә, үндидар әпи юқиридики алаһидиликлири билән қаримаққа кишиләрниң турмушини қолайлаштуруватқандәк көрүнгән билән, бу хил алаһидиликләр охшаш вақитта йәнә, әп қолланғучисиниң күндилик паалийәтлири, қандақ нәрсиләрни әң қизиқип сетивалидиғанлиқи, қайси дохтурға баридиғанлиқидәк әң хас алаһидиликлирини бәлгиләп чиқишиға имкан яритип беридикән. Мақалидә мундақ дейилгән:

-Бу хил қулайлиқларниң һәммисиниң бир бәдили бар. У болсиму, әркинлик вә хусусий учурниң мәхпийәтлики. Хитайниң бәйду, теңшүн вә алибаба қатарлиқ интернет гигантлири сайисидә хитай диктатор һөкүмити һазир қолланғучиларниң һәрбир һәрикитини, уларниң немә сетивеливатқанлиқини, немә ойлаватқанлиқини вә һазир нәдә икәнликини дәл шу вақитниң өзидә билип туридиған болди. Хитай һөкүмити мушундақ қилишни узундин буян арзу қилип кәлгән иди. Әмма, һазир әқиллиқ телефонлардики үндидар әпи арқилиқ кишиләр өзлүкидин һөкүмәтни бу учурлири билән тәминләйдиған болди....

Америкидики әркинлик сарийиниң интернет бихәтәрлик мәсилилири бойичә тәтқиқ елип бериватқан тәтқиқатчиси медилин ерп бүгүн бу һәқтә тохтилип, хитайда интернет тори җүмлидин мушундақ әқиллиқ телефонларни ишлитиштә бир қанчә муһим мәсилиләр мәвҗутлуқини ейтти. У мундақ деди:

‏-Биринчидин, хитайда хусусий учурларни қоғдашқа аит қанунлар интайин йетәрсиз. Йәни мутләқ вә очуқ һалда һөкүмәткә һәрқандақ вақитта қолланғучиға аит учурларға еришиш имкани яритилған. Иккинчидин, хитайда исимсиз тор қоллиниш асасән чәкләнгән. Әң аддий бир тор бәткә кириш үчүнму кимлик учуриңиз билән киришиңиз керәк. Демәк, хитайда пәқәтла үндидар әмәс, һәрқандақ бир торбәт вә яки һәрқандақ бир әп сизниң қилған мәшғулатиңизни, сизгә аит учурларни һөкүмәткә йәткүзүп бериду.

Америкидики компютер мутәхәссиси мәмәт әпәнди америка қатарлиқ дөләтләрдиму бәзи гуманлиқ шәхсләрниң тор һесаблирини тәкшүридиған еһтияҗ туғулидиғанлиқи, әмма америкада пәқәт бир кишиниң һесабини тәкшүрүш үчүн һөкүмәтниң нурғун қануний йолларға мураҗиәт қилидиғанлиқини билдүрди.

Дипломат журнилидики мақалидә, хитай сақчи органлириниң үндидар әпи арқилиқ ақма нопусларни тәқиб қилиш вә шундақла бәзи әмәлдарларни чириклик билән әйибләштә мушу үндидар арқилиқ қилған қиммәт баһалиқ сода - сетиқлирини испат сүпитидә қолланғанлиқини ейтқан. Әмма уйғур елидә болса әһвал буниңдинму еғир болуп, хитай һөкүмити кишиләрни үндидарда өзи яхши көргән бәзи диний мәзмундики сүрәтләрни һәмбәһирлигәнлики, яки башқилар чиқарған нәрсиләрни яхши көргәнлики үчүн қануний җазаға тартилған иди. Хитай дөләт алақә тори учурлирини назарәт қилип башқуруш ишханиси бу йил 5-айниң 2-күни йеңи “алақә тори ахбарат учурлири мулазимитини башқуруш бәлгилимиси” ни елан қилип, телефон әплири арқилиқ “зиянлиқ” учур тарқатқучиларниң қилмишиға қарап туруп охшимиған дәриҗидә җинайи җаза бекитишни қарар қилғандин кейин, узун өтмәйла йәни 18-май күни шинҗаң алақә тори учур ишханиси қатарлиқ алақидар тармақлар “қанунға хилап учур тарқитиш” типидики делолардин сәккизни бир тәрәп қилғанлиқини елан қилди. Арқидин йәнә, уйғур аптоном районлуқ интернет-учур ишханиси 10 делони елан қилди.

Мәделин ерп сөзидә, хитайда хусусий учурларни қоғдашқа аит қанунларни турғузуш тәлипи күчийиватқан бир шараитта, хитай һөкүмитиниң әксичә сиясәт йүргүзүп, тәқбини ашуридиған сиясәтләрни бәлгиләп чиқириватқанлиқини ейтти.

Игәлләнгән учурлардин мәлум болушичә, уйғур елидики үндидар қолланғучилириға қаритилған бу зәрбә уйғурларда қаттиқ вәһимә пәйда қилғанлиқтин нурғун кишиләр үндидарда бир нәрсә һәмбәһирләштин, һәтта башқилар һәмбәһирлигән мәзмунларни көрүштинму қорқидиған болуп қалған. Бәзиләр һәтта аваричиликкә учримаслиқ үчүн бирақла әқиллиқ телефон ишләтмәйдиған болуп кәткән. Йеқинда хотән вилайәтлик һөкүмәтниң авази болған “хотән гезити” дә елан қилинған “үндидардин хатирҗәм болалмисиңиз” мавзулуқ хәвәрму юқиридикиләрниң тоғрилиқини дәлилләп бәргән болуп, хәвәрдә мундақ дейилгән: бәзиләрниң әйни вақиттики сәзгүрлүки вә мунасивәтлик қанун еңиниң юқири болмаслиқи сәвәблик йәнә бир җәһәттин елип ейтқанда һазир районимизда тордики җинайи қилмишларға зәрбә бериш долқуниниң ашурулушиға әгишип, һазир бәзи тордашлар өзиниң әйни вақитта таза ерәңшимәй туруп чәмбәргә чиқирип қойған язма, сүрәтлиридин, һәмбәһирлигән уланмилиридин ғәм йәп әнсирәп олтурмақта. Торға көп нәрсә йоллайдиған тордашларниң бу әндишиси техиму күчлүк, улар бурун немә чиқирип қойғандимән, қандақ темиға йүрәк берип қойғандимән дегәндәк хияллар билән хатирҗәмлики бузулмақта.... Әгәр үндидарниң хатирҗәмликини бузушини халимисиңиз у һалда үндидар һесабиңизни мәңгүлүк өчүрүветиң, теңшүн ширкити йеқинда үндидарға һесабатни бирақла өчүрүветидиған иқтидарни қошти”

Чәтәлләрдики көзәткүчиләр болса, юқиридики бу елан характеридики хәвәрниң өзила уйғурларниң пикир әркинликиниң қайси дәриҗидә дәпсәндә қилиниватқанлиқини көрситип бериш билән биргә, уйғурлар яшаватқан вәһиминиму ипадиләп турмақта, дәйду.

Америкидики компютер мутәхәссиси мәмәт әпәнди болса чәтәлләрдики уйғурлар вә тибәтләрниңму җүмлидин хитай һөкүмитиниң нишаниға айланған һәрқандақ милләтниң хитайда ишләнгән һәрқандақ бир әпни ишлитишини хата, дәп қарайдиғанлиқини билдүрди вә бир әп арқилиқ әгәр халиған тәқдирдә нурғун учурға еришкили болиду, дәп әскәртти.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.