Uyghurlarning ang dunyasidiki alwun

Obzorchimiz abduweli ayup
2021-08-30
Share
Uyghurlarning ang dunyasidiki alwun Talibanlarning kocha charlawatqan körünüshi. 2021-Yili 19-awghust, kabul, afghanistan.
AP

Xitay bilen talibanlarning dostluqi ministir derijisige kötürülüp uzaq ötmey afghanistan hökümiti ghulap chüshti. Bu ghelibini aldi bilen xitay tebriklidi. Türkiyediki bir qanche Uyghur erbabmu taliban'gha dost tartqan boldi. Diqqetke sazawerki, türkiyede dindar aq partiye atamanliri Uyghur erbablardek talibanni tebriklimidi. Hetta jumhur re'is erdoghanmu talibanni ne tebiriklimidi, ne testiqlimidi.

Talibanning kabulni kontrol qilishi xitayni hayajan'gha saldi. Xitay buni talibanning amérika üstidin qazan'ghan ghelibisi qilip mu'eyyenleshtürdi. Xitay bu islam emirlikini étirap qilishqa hazirlinipla qalmay dunyani bu "Ré'alliqni étirap qilishqa" chaqirdi. Pakistanliq siyasiy we diniy serxillarning köpi kütülgendek xitayning meydanini tekrarlidi, emma tümenligen afghan köchmenni chégrada tosuwaldi. Türkiyede talibanning ghelibisidin eng hayajanlan'ghini dangliq türk ölimalar emes, belki dinsiz komunistlar boldi. Hayati islam, Uyghur düshmenliki bilen ötken xitayperes doghu périnchek talibanni "Amérika jahan'girlikini yenggen qutqazghuchi qehriman" gha chiqardi. U taliban herikitini mustapa kamal atatürkning herikitige oxshatti.

Xitayning dosti talibandin söyün'gen hayajanliq minutliri axbaratlarda yéyildi. Hetta xitayning metbu'atliri kabolda filim ishlep taliban kontrolliqidiki afghanistanni "Intayin bixeter" dep terghip qilishti. Emma shu "Intayin bixeter" yerde adembomba hujumi bolup, insanlar janliridin juda boldi. Tümenligen kishiler shu "Bixeter" déyilgen yerdin qéchish üchün ayrodromlargha aqti, ayrupilan'gha éslip hayatidin xoshlashti.

Xitayning talibanning qolidiki afghanistanda özini bixeter hés qilishimu tasadipiliq emes. U bir yéngiliqmu emes. Chünki 1996-yili afghanistanda taliban hoquqni alghanda xitayning elchixana xadimliri chékinmigen. Xitay elchixanisi bashqa döletlerning barliq xadimliri afghanistandin asasen chékin'gen ehwaldimu, öz xizmitini normal dawam qilghan idi. Xitay 2001-yili séntebirde amérika bashliq nato qisimliri kaboldiki talibanni bombardiman qilghuche, shu yerde moqim turghan idi. Bu qétim herqaysiy döletlerning elchixaniliri talibandin chékinip chiqiwatqanda, xitay axbarati afghanistanning "Intayin bixeter" ikenlikini xewer qildi. Elwette, kona dostlar bir birining yéghirini achmaydu.

Xitayning taliban hoquqni alghan haman metbu'atlarda "Uyghur qoralliqlar" mesilisini tilgha élip toxtimasliqimu bir taktika mesilisi. Xitay talibanning Uyghurni 25 yildin béri xitaygha yéqin chégragha yéqin yolatmighandek, bu qétimmu ularni waxan karidorigha yéqinlashturmaydighanliqini bilidu. Emma dunyagha Uyghurni "Térorchi" qilip körsitish üchün buni qesten tekitleydu, atayin küntertipke élip kélidu. Xitayning xuddi hemmini aldin bilgendek, bir saxta "Sherqi türkistan islam herikiti" ni yasap chiqqanliqimu sir emes.

Xitay yasap chiqqan saxta "Sherqi türkistan islam herikiti" afghanistanda bir mezgil pa'aliyet qilghan bolup 2020-yili 10-dékabir pash bolghan, tutqun qilin'ghan ezasi on. Ularning 8 nepiri Uyghur, qalghan ikkisi xitay. Bu saxta teshkilat talibanning asasliq tayanch küchliridin biri bolghan "Heqqani goruhi" bilen yéqin munasiwet qurghan we kabulda mexpiy körüshken. Xitay, amérika taliban bilen kéliship afghanistandin chékinishke teyyarliq qilghan chaghda heriket bashlighan. Amérika tramp dewride teyyarliq qilip bolghiche xitay bir saxta "Uyghur térorluq goruhi" ni peyda qilip teyyar qilghan. Eger shu saxta "Térorchi" lar pash bolmighan bolsa, bu kemgiche belkim bir qanche yerde partlashning igisi Uyghur bolghan bolatti.

Afghanistandiki éniqsiz weziyet uzaqqa dawam qilishi mumkin. Bu Uyghur üchün ziyanliq, belkim xitay yene birer héyle oylap chiqip muhajirette yashawatqan Uyghurning obrazigha qorqunchluq zerbe bérishimu mumkin. Taliban 1996-yili islam emirliki qurghan chaghdimu xitayning qollishigha érishken. Uyghurning her qaysiy sheherliride binormal weqeler tuyuqsiz köplep ketken. Teblighlermu qaynap ketken. Muhajirettiki Uyghur musteqilliq dawasimu del shu talibanning textke chiqishi bilen diniy we milliy dawa dep ikkige parchilinip ketken.

Taliban tunji qurghan islami emirlikke xuddi bügünkige ‍oxshashla pakistandin tebrikler kelgen, xitaydin ömekler, muxbirlar barghan we bin ladin bilen körüshken. Bin ladin bir qehriman déyilip xitayda köklerge kötürülgen. Shu chaghda taliban'gha pakistan, erebistan we erep birleshme xelipilikidin bashqa étirapchi chiqmighan. Bu étirapchilarning Uyghurni qarilashta, owlashta we xitaygha qayturup bérishte nahayiti aktipliqi nezerge élinsa, menzire bekmu menidar.

Xitay 1996-yili afghanistan islam emirlikini étirap qilmighan bilen elchixanasini normal ishqa salghan, taliban bilen déplumatiyeni qanat yaydurghan. Epsusluq yéri, taliban'gha étirapchi pakistan, erebistan we erep birleshme xelipiliki bügün Uyghurlarning béshigha qirghinchiliq qismiti kelgende natiwan Uyghurni tutup xitaygha ötküzüp bergen. Hetta erep birleshme xelipilikide xitayning türmisi barliqi pash bolup qalghan boldi. Hazir bu mexpiy türmide qanche Uyghur bar, ularning hali ne, bu téxiche bir mu'emma. Xitay dubeyde qurghan türmeni talibanning qolida yene qurushimu, yene bir "Sherqi türkistan islam herikiti" peyda qilishimu mumkin.

Talibanning islam emirliki qalpiqi musulmanlarni etrapigha yighqanidi. Bu 2001-yili séntebirdin kéyin musulmanlargha "Térorchi" dégen betnamini artishqa yaridi. Xitaymu shundin kéyin Uyghurni "Térorchi" déyishke bashlidi. Chünki Uyghur "Bölgünchi" déyilse, "Musteqilliqni terghip qilidu" déyilse, xelq'ara jem'iyet xitaygha bolushmaydu. Musteqilliq idiyesi pikir erkinlikige mensup mesile. Démokratik eller xitay herqanche telep qilsimu Uyghurdiki bu erkinlikni cheklimaydu. Emma xitay Uyghurlar arisida islamning küchlinishini "Térorizim tehditi" dep béqip bazar tapti. 22 Uyghurning taliban sépide, afghanistandin qachqanlar arisida bolushi xitayning Uyghurni "Térorchi" qilishgha toluq bahane tépip berdi. Netijide xitay amérika ilgiri sürgen "Térorchi" uqumi boyiche Uyghurni lagérlashturdi.

Talibanning bügünki hakimiyitini qollawatqan xitay muhajirette Uyghurni dunyagha "Térorchi" körsitishke téximu küchewatidu. Yéngidin peyda bolghan bir türküm yoshurun isimliq talibanlar Uyghurda bir taliban qizghinliqi qozghashqa zoruquwatidu. Ularning heqiqiy ismi soralsa, ular "Peyghembirimizmu heqiqiy ismini dep bermigen" dep quwluq qilidu. Ular özining qilmishini islam bilen niqaplap kishilerni guman qilalmas, so'al qoyalmas, qarshi chiqalmas halgha keltürüp qoyuwatidu. Talibanning teshwiqati torni tuyuqsiz qaplap ketkini üchün féyisbukmu ularni cheklidi, bu bizge tordiki xitay-taliban hemkarliqidin uchur béridu, bu bir qattiq agahlandurush.

Afghanistanda saxta "Sherqi türkistan islam herikiti" ni quralighan we sekkiz Uyghurni afghanistan'gha ewetip talibanning meshhur "Heqqani goruhi" bilen ish birliki qurghuzalighan xitay, torda taliban qizghinliqi qozghiyalaydu. Bezi imanliq, sadda kishilerni yéza-yézilardin islam bilen qiziqtürüp süriye chölliride, iraq sehralirida xarap qilalighan xitay, muhajirette aman qalghan ot yürek Uyghur yashlarni taliban'gha yollashqa tamamen qadir.

Xitay türkiyeni "Yéngi yipek yoli" pilanining ijrachi döliti qilip tallidi. Uyghurlarning ichide özini béghishlashqa teshna altundek yashlar yenila türkiyede köp. Eger süriyege échilip ketken qapqaqlar afghanistan'ghimu échilip ketse, chégrada közler yene yumulup ketse, chataqning chongi chiqidu. Süriyediki palaket on yildin kéyin ayding boldi. Talibanning palakiti bashlina-bashlanmayla pash bolup, xitay qurghan saxta "Islam teshkilati" ning mézi chuwuldi. Emma yuqiriqilarni qilghan xitay, yene qilishqa qadir. Bu Uyghurni basturushta se'udi erebistan, erep birleshme xelipiliki we pakistan bilen hemtawaq heriket qiliwatqan xitayning tejribisi.

Uyghurni 1957-yildin bashlap "Bölgünchilik" bilen eyiblep dunyaning közini boyap bolalmaydighanliqigha közi yetken xitay, 1996-yili taliban islam hakimiyiti qurushidin kéyinla pedini özgertti. Xitay talibanning textke chiqishi bilen Uyghurda binormal köpeygen diniy kitap, tebligh we partilashlarni bahane qilip "Shinjanggha asasliq xewp milliy bölgünchilik we qanunsiz dini pa'aliyetlerdin kélidu" dep jakarlidi. Xitay wetende bir "Xewp" ni teshwiqatta ikki qilishigha maslashqandek, muhajirette Uyghurmu "Dinchi" we "Milletchi" dep ikki qashqa ayrildi. Xitay teshwiqatta ayrighan bu ikki küch ottura asiyada emeliyette bir birige düshmen boldi.

Démek, talibanning meydan'gha chiqishi Uyghurlarning musteqilliq körishide körülgen bir sirliq quyun, hem shundaqla bir alwundur.

***Mezkur maqalide otturigha qoyulghan pikirler aptorning shexsiy qarashliri. Radiyomizning meydanigha wekillik qilalmaydu.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet