Мустәқиллиқтин мәһрум балилар

Обзорчимиз абдувәли аюп
2020.12.28
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Мустәқиллиқтин мәһрум балилар Тутқундики өлималардин йүсүпҗан дамоллам. 2013-Йили.
RFA/Abduweli Ayup

Уйғурдики тутқун сәрхилларға кесим елан қилинишқа башлиди. Бу дуняниң диққитини тартиши керәк иди, әмма тутқунларниң әң йеқинқи әһвалидин уларниң муһаҗирәттики пәрзәнтлири арқилиқ хәвәрдар болуш вә буларни ахбаратларға йәткүзүш һәқиқәтән тәс болуватиду. Түзүп йеңилинип туруватқан өлималар, зиялилар вә байлар тизимлики һәққидә хәвәр ишлимәкчи болған ахбаратчилар тутқунларниң бивастә уруқ-туғқанлириниң шаһитлиқини тәләп қилиду, шуңа уларни издәш зөрүр иди, әмма мәйданға чиққан йоқ. Издинишләр җәрянида ясинҗан садиқ чоғлан, абдубәсир шүкүри, аббас мунияз түркқан, керимҗан сулайман қатарлиқ әдибләрниң; йүсүпҗан абидин дамоллам, абдусәмәт савут дамоллам, мәрһум аблимит дамоллам қатарлиқ устазларниң, болупму тутулған байларниң аилә тавабиатлириниң асасән чәт әлләрдә яшаватқанлиқи мәлум болди. Һалбуки, уларниң һеч бириниң симаси бүгүнгә қәдәр нә намайиш мәйданида, нә дава сорунида аян болған йоқ.

Пәрзәнтлири чәт әлләрдә сүкүттә яшаватқан уйғур сәрхилларниң әһвалини сүрүштә қилиш мени җәрянида учриған қийинчилиқлар, дуч кәлгән ғәлитә җаваплар вә соғуқ муамилиләр һәқиқәтән ойландурди.

Хотәндә тонулған ғулам мойдин дамоллам(оңда) вә мәмтимин дамоллам. 2013-Йили.

Көзитишимчә зулумға сүкүт қиливатқанлар, тутқун аилә әзалири һәққидә мәйданға чиқип сүрүштә қилмайватқанлар көпинчә аилисидики бирәркиши билән алақә қиливатқанлар икән. Улар шу алақиниңму үзүлүп қелишидин қорқидикән. Алақә җәрянида телефондин келиватқан алақзадилик, қарши тәрәп ишләткән ишрәтлик сөз-җүмлиләр, вәтәндә турушлуқ тәрәпниң тәшвишлик тапилашлири, сөзләрдин тәпчирәп турған қорқунч әркин дуняда яшаватқанларни техиму бисрәмҗан қилип ‍ичигә қорқунч салидикән.

Муһаҗирәттә уйғур һәққидә тарқитиливатқан хәвәрләрниң көпинчиси азаблиқ болғачқа вәтән билән алақиси кесилмигән пәрзәнтләр ундақ хәвәрләрдин өзини тартип хитайниң хәвәр қаналлирини көрүш арқилиқ тәсәллий тапидикән. Шундақла вәзийәтниң юмшап, алақиниң раванлишип вәтәнгә баридиған йолниң ечилишини күтидикән.

Көзитишимчә, сәрхилларниң башқа арқа көрүнүштики уйғурларға қариғанда вәтән билән алақә қаналлири көпрәк болидикән. Улар шу алақә тори арқилиқ нопузлуқ уруқ-туғқанлириниң һаман бир чарә қилидиғанлиқиға, ата-анисини қәдрилигән һакимийәтниң һаман инсапқа келидиғанлиқиға, залимниң орниға мөтидилрәк бири кәлгән һаман вәзийәтниң бурунқи дәвиргә қайтидиғанлиқиға ишинидикән. Алақиниң раванлиқи уларниң һаятиға тәсәллий беридиған, вәзийәтниң яхшилинишидин үмидләндүридиған амилларға айланған икән.

Уйғур сәрхилларниң пәрзәнтлирини қорқитиватқан йәнә бир амил хитайниң муһаҗирәттики рәқәмлик түрмиси. Хитайниң иҗтимаий алақә деталлири арқилиқ аилиси билән көрүшүп туруватқанларниң ортақ алаһидилики шуки, улар өзиниң барлиқ қилмиш-әтмишлириниң назарәт қилинип туруватқанлиқини һес қилип яшайду. Уларниң қолидики телефонға өзи халап қачилиған әпниң бойниға салған боюнтуруқ, қолиға селинған ишкәл, путиға салған кишәндәк сеһрий күчкә игә икәнликини билиду, қорқиду, әмма қутулушни халимайду. Чүнки бу алақә уларни бир күни инсабиға келип өзигә қучақ ачидиған бейҗиңдики һакимийәткә бағлап туриду. Улар пәқәт қаршилиқ қилмисила, наразилиқ билдүрмисила вәзийәт яхшиланғанда қарши елинидиғанлиқиға ишиниду; улар пәқәт күндилик һаятида инқилапчилар, дәвачилар вә өктичиләр билән пикирдаш, һәмнәпәс әмәсликини ипадиләп турсила бир күни алқишлинидиғанлиқини, кәчүрүм қилинидиғанлиқини, кәңчилилликкә ‍еришидиғанлиқини тама қилиду.

Тәкшүрүш җәрянида мән сәрхилларниң пәрзәнтлирила әмәс, мән зиярәт қилған көпинчә пәрзәнтләрниң ата-аниси тәрипидин сиясәткә арилашмаслиқ һәққдики ‍өгүтләр билән тәрбийәләнгәнликини һес қилдим.

Сәрхилларниң пәрзәнтлири бузалмайватқан сүкүтни чүшиниш үчүн, болупму муһаҗирәттики уйғур пәрзәнтләрдә гәвдилик болған һәқтә туруш, һәқиқәтни қоғдаштин, һөрлүккә интилиштин қорқуш мәсилисини чүшиниш үчүн охшимиған милләтләрниң пәрзәнт тәрбийәләш усуллири һәққидә издинип бақтим.

Шәрқ милләтлири вә ғәрб милләтлириниң пәрзәнт тәрбийәләш услубидики пәрқләр һәққидә йезилған мақалиләрни оқуп арида нурғун пәрқләрниң барлиқини байқидим. Ғәрбтики милләтләрдә пәрзәнтни кичик чеғида нәсиһәтләш, йетәкләш вә башқуруш күчлүк болидикән, әмма яшниң чоңийишиға әгишип булар азлап маңидикән. Буни бир пирамида шәклидә чүшәндүрүпту. Пирамиданиң чоққиси 18 яш болуп, барлиқ нәсиһәтләш, йетәкләшләр вә башқурушлар кичик яшта күчлүк болуп бу яшта аяқлашқан болидикән. Һалбуки, шәрқтики милләтләрдә бу әһвал әксичә икән. Ата-анилар пәрзәнтләр кичик чеғида йетәкләп, тәрбийәләп вә мәлуматландуруп кәтмәйдикән, балилар чоңайғанчә уларға башқурушни күчәйтидикән. Чүнки уларда яш чоңайғанчә ғәмниңму чоңийип маңидиғанлиқиға ишинилидикән. Шуңа улар башқуруш, йетәкләш вә нәсиһәтләшни барғанчә күчәйтип маңидикән. юқириқи пирамида уларда дүм көмтүрүлгән һаләттә болидикән. Ата-аниниң пәрзәнтләргә болған мәсуллуқи яшниң чоңийишиға әгишип күчийип, 18 яшқа киргәндә әң юқури чәккә йетидикән.

Әлвәттә, бу тәтқиқат нормал һаятта яшаватқан милләтләр үстидин хуласиләнгән. Уйғурму бир шәрқ миллити болғачқа бәзи җәһәттин бизниң әһвалимизғиму мас келип қалидиғандәк көрүниду. Әмма биз бу йәрдә “әгәз шу милләт пүтүнләй тутқунлуққа учриса” дегән моһим бир шараитни әстин чиқармаслиқимиз керәк. Әгәр шу милләт һаят-маматлиқ тәқдригә дуч кәлгәндичу? бир қанчә йүз яки бир қанчә түмән ата-ана әмәс, бир қанчә милюн ата-ана тутулғанда тутқунниң сиртида туруп шу қамақтики ата-аниларниң тапилиғанлириға әгәшкән пәрзәнтләрни қандақ чүшинимиз? мәнчә, бу бир йеңи тәтқиқат темиси болуши керәк. Чүнки дуня тарихида техи мундақ бир иш болуп бақмиған. Йәһудилар дуч кәлгән тутқун аилә бойичә иди.

Һәр қандақ милләттики һәр қандақ қиммәт қараш, әнәнә вә чүшәнчиләр мәлум дәвирләр җәрянида шәкилләнгән. Уйғурда нәччә әсирләрдин буян ата-аниларниң башқуруши, пәрзәнтләрниң бойсуниши тәбиий қобул қилинған. Әмма уйғулар тарихтики һеч бир әсирдә бүгүнкидәк милләт бойичә тутқун қилинмиған, ирқи қирғинчилиққа дуч кәлмигән. Әгәр мушу һаләттиму йәнә бурунқи әнәниләргә риайә қилинса, пәрзәнтләрдә мустәқил қарар қилиш адити йетилмәйду, дәп чүшәндүргән йәкүнниң илмийликигә ишимиз.

Уйғурниң пәрзәнт тәрбийәсигә қарисақ, ата-анини рази қилиш, ата-аниларниң сөзидин чиқмаслиқ, әҗдат изидин меңиш дегәндәк қиммәтлик әнәниләрниң барлиқини байқаймиз. Әмма уйғур һаят-маматлиқ пәйтләрдә яшаватқан бир пәйттә бу әнәниниң кәмтүк тәрипи ашкариланғандәк қилиду. Бу әнәниләр уйғурниң мәвҗутлуқи хәвптә қалғанда, һәр бир инсанниң қисмитидә түптин өзгириш болғанда, милләтниң тәқдиригә таҗавуз қилинғанда, йәнә қиммитини җари қилдураламду? әгәр шу биз гепини аңлап көнгән ата қамақққа кирип қалса йәнә гепини аңлаймизму? биз сөзидин чиқмаслиққа өгитилгән ана ирқи қирғинчилиққа учириған болсичу? биз изини бесишқа өгитилгән әҗдатларниң изи пүтүнләй сүпүрүп ташлиниш алдида турған болсичу?

Әркин дуняда яшап туруп қамақтики мәһкум дадисидин, тутқун анисидин иҗазәт сораватқан, һөр моһитта чиқиридиған қарарни түрмисиман моһитта туруватқан туғқанлириниң ирадисигә бойсундуриватқан балилар мәсулийәтчанлиқтин әмәс, мустәқиллиқтин мәһрум. Шуңа уларни ата-анисиға игә болмайдиған, қериндашларға көйүнмәйдиған, зулумға бипәрва қилип тәсвиләш уларға адаләтсизлик болиду. Мәнчә, муһаҗирәттә дәрдини ичигә ютуп яшаватқан миңлиған қиз-оғулларниң җасарити йоқ әмәс. Уларниң һеч бири пат-пат аңлинип туруватқан лагер вә қамақлардин чиқиватқан өлүм йетимләрдин, шаһитларниң ечинишлиқ кәчмишлиридин, мусибәтлик хәвәрләрдин пүтүнләй бихәвәрму әмәс. Әмма ата-аниниң гепидин чиқмаслиқ, бовиларниң дуасини елиш, яшанғанларға вападарлиқ, чоңларни нарази қилмаслиқ қатарлиқ әнәнәвий әхлақлар уларни чүшәп қоюватқан болушиму мумкин. Бәлким улардики зулумға қарши җасарәт ата-анилардин вәтәндики чағлирида алған, чәт әлгә чиққандин кейинму телефонда тәкитләнгән нәсиһәт, тәрбийә вә башқурушларниң пирамидасиниң астида йәнчиливатқан болуши мумкин.

Мәзкур мақалидә оттуриға қоюлған пикирләр апторниң шәхсий қарашлири. Радийомизниң мәйданиға вәкиллик қилалмайду.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт