Uyghur diyaridiki bulghinishning menbesi néme?

Sitokholmdin obzorchimiz newbahar teyyarlidi
2023.07.21
xoten-qum-boran-ishek-harwa-1024 Uyghur déhqan qum-boranda éshek harwisi bilen kétiwatidu, 2007-yili 8-may, xoten wilayiti chira nahiyesi
gov.cn

Hawa bulghinishi nöwette yer shari xaraktérlik tehditke aylan'ghan bolup, hawa bulghinishining türlük rak késellikliri, yürek késili yaki sekte qatarliq xeterlik késelliklerni keltürüp chiqiridighanliqi ispatlandi. Dunya sehiye teshkilatining sanliq melumatigha qarighanda, her yili hawa bulghinishining tesiri tüpeylidin dunya boyiche yette milyon adem hayatidin ayrilidiken.

Nöwette sheherlerning bulghinishi mesilisi 21-esirde dunya miqyasida siyasiy tesir qozghawatqan mesililerdin biri bolup qaldi. Bolupmu intérnét dewridiki tor sehipiliri we taratqulirining ashkarilishi bilen, bulghinish mesilisi éghir bolghan döletler we bulghinish sewebliri su yüzige chiqishqa bashlidi. Dunya sehiye teshkilati tor bétidiki uchurlargha asasen, dunyadiki hawa bulghinish éghir bolghan aldinqi qatardiki 50 sheherning ichide qiriq toqquzi xitay, pakistan, hindistan we bén'gal qatarliq asiya döletliridiki sheherler iken. “Hawa süpiti körsetküchi” torining 2023-yili 7-aydiki eng yéngi sanliq melumatlirida körsitilishiche, xitaydiki hawa bulghinish éghir bolghan 10 sheherning üchi Uyghur rayonida bolup, bular xoten, qeshqer we qizilsu oblasti ikenliki tilgha élin'ghan. Bularning ichide xoten shehiri 2022-yili xitay boyiche “Eng bulghan'ghan sheher” dégen namni alghan.

 Yene mezkur organning 2020-yilidiki istatistikisigha qarighanda, xoten shehiri 2020-yili “Dunya boyiche bulghinish eng éghir sheher” dep békitilgen. Dunya sehiye teshkilati belgiligen hawa süpiti körsetküchi dölet, rayon we sheherdiki hökümetlerning hawa bulghinishini azaytish arqiliq puqralarning salametlik ehwalini yaxshilashni özige tüp nishan qilghan halda xizmet qilidu. Xoten shehirini misalgha alsaq, xotenning hawa süpiti körsetküchi alliburun ölchemdin xélila éship ketken. Hawa terkibide bulghighuchi zerrichilerning miqdari zor bolup, adem bedinige kirgendin kéyin qan arqiliq ichki ezalargha ötüp, beden'ge ziyan yetküzüsh éhtimali intayin yuqiri. Yene kélip xotenning hawa süpiti körsetküchi izchil halda örlep mangmaqta.

Qeshqerde qum-boranliq hawarayi körüldi. 2023-Yili 8-aprél, qeshqer
Qeshqerde qum-boranliq hawarayi körüldi. 2023-Yili 8-aprél, qeshqer

Uyghur rayonidiki sheherlerning bulghinish eng éghir bolghan sheherler qataridin orun élishi we uning sewebliri dunya ehlini bu heqte oylinishqa dewet qilidu. Néme üchün peqetla Uyghur rayonidiki xoten, qeshqer qatarliq sheherlerde bulghinish éghir boluwatidu?

Uyghur rayonidiki siyasiy we ijtima'iy qamallar tüpeylidin bu rayondiki muhit bulghinishqa a'it heqiqiy uchurlar we toghra sanliq melumatlargha érishish intayin müshkül bir xizmet bolup kelmekte. Istratégiye we xelq'ara tetqiqat merkizi (CSIS) ning 2008-yili 6-aydiki bir doklatida, xitayda hawa bulghinishi sewebidin her yili 750 ming ademning hayatidin ayrilidighanliqi mölcherlen'gen. Mezkur organ yene xitay hökümitining bu xil sezgür melumatlarni jem'iyet muqimliqigha tesir körsitidu, dep élan qilmaydighanliqinimu otturigha qoyghan.

Nöwette Uyghurlargha qaritilghan irqiy qirghinchiliq heqqide élip bérilghan tetqiqatlarning ichide muhit bulghinish mesilisi eng muhim bir nuqta bolup, Uyghur rayonida meyli hawa bulghinishi bolsun yaki su bulghinishi bolsun, buning jawabkarliqini xitay hökümiti we uning Uyghur rayonigha qaritilghan siyasitidin ayrip qarashqa bolmaydu. “Grinpis” (Greenpeace) torida 2016-yili élan qilin'ghan tekshürüsh doklatigha asaslan'ghanda, xitay döliti tewelikide muhit bulghinish éghir bolghan sheherlerdin béyjing, tiyenjin qatarliq sheherlerning hawa bulghinishi körsetküchi 2016-yilidin bashlap 23 pirsent yaxshilan'ghan, eksiche xoten, qeshqer sheherlirining hawa bulghinishi körsetküchi ayrim-ayrim halda 99 pirsent we 49 pirsent nacharlashqan. Uyghur rayonidiki hawa bulghinishini keltürüp chiqarghuchi eng muhim seweblerdin biri xitay hökümitining Uyghur diyarini özlirining eng chong ishlepchiqirish bazisigha aylandurushi hemde xitay aqqunlirining Uyghur rayonigha shiddet bilen köchüp kélish mesilisi hésablinidu. Yene bir jehettin alghanda, nopusning téz sür'ette éshishi Uyghur rayonidiki tebi'iy bayliq menbelirining tariyishini keltürüp chiqiridu. Bolupmu xitay hökümitining “Sekkiz chong ishlepchiqirish bazisi” ni chöridigen halda Uyghur diyaridiki néfit, tebi'iy gaz, kömür qatarliq tebi'iy bayliqlarni qézishni tézlitishi, “Shinjangning tokini sherqqe yötkesh” namidiki tok qurulushi, “Kömür köydürüsh arqiliq pakiz énérgiye hasil qilish” qurulushi hemde xitayning yéza igilik we pishshiqlap ishlesh xaraktérdiki ishlepchiqirish baza qurulushini kéngeytish urunushliri dégenler bu xil bulghinishni ghayet zor derijide tézlitiwatqanliqi melum.

Kelgüsi heqqide qayta oylinish teshkilati (RTF) diki mutexessislerning bildürüshiche, xotenning teklimakan qumluqigha yéqin jaylishi, qum-boran köp bolushtek alahide hawa shara'iti hawadiki bulghanmilarni köpeytip, atmosféra süpitini töwenlitiwétidiken. Yéqinqi yillardin buyan xitay hökümitining “Iqtisadni tereqqiy qildurush” sho'ari astida bu rayonda qurghan éghir sana'et karxaniliri we zawutliridin chiqqan kéreksiz maddilar hawa terkibide zeherlik maddilarning shekillinishini tézlitip, rayonda yashawatqan xelqning salametlikige éghir derijide xewp élip kelgen iken.

 “Xitaydiki muhit we saghlamliq tetqiqat türi” namliq doklatta Uyghur rayonidiki muhit bulghinishining asasliq sewebliridin yene biri normidin artuq paxta ishlepchiqirish mesilisi ikenliki tekshürüp yekünlen'gen. Uningda éytilishiche, xitayning ichkiri ölkiliridin köchüp kelgen ishchilarni xizmetke ige qilish üchün zor miqdarda paxta étizliri berpa qilish zörür bolghan. Netijide tupraq terkibidiki shor miqdari intayin yuqiri bolghan tashlanduq tupraqlarni néytrallashturush üchün tarim wadisidiki derya-östenglerdiki sularni bashlashqa toghra kelgen. Buning bilen deryaning töwen éqinidiki su miqdari we süpiti töwenlep, déhqanchiliq ishlepchiqirishi tosqunluqqa uchrighan.

Esirlerdin béri Uyghur xelqining tarim wadisidiki nachar kilimatqa qarshi küresh qilip, bostanliq berpa qilip yurt-makanlirini qoghdap kelgenliki hemmimizge melum. Bu jeryanda Uyghurlar özige xas yerlik bilim, qimmet qarishi we yashash usuligha ige bolup, ékologiyelik muhitni qoghdashqa töhpe qoshup kelgen. Mesilen suni asrash, del-derexlerni asrash we tupraqni muqeddes bilish heqqide xelq arisida nurghunlighan örp-adet we perhizler shekillen'gen. Xitay hökümiti del mushu xil milliy en'ene we örp-adetlerni nezerdin saqit qilghanliqi üchün, xitayning Uyghur rayonidiki bayliqlarni talan-taraj qilish, igilesh qilmishi tebi'iy muwazinetni buzush we tebi'etning qanuniyitige xilapliq qilishtin ibaret aqiwetke seweb bolghan. Bu xil ehwalni mustemlikichilik nezeriyesi köznikidin tehlil qilidighan bolsaq, xuddi tetqiqatchi niyuki nasanél wéyin (Njoki Nathani Wane) tekitliginidek “Mustemlike qilish dégenlik mustemlike qilin'ghuchilarning mewjutluqini inkar qilish, ularning bilimi, medeniyet étiqadi we örp-aditini töwen körüshtin ibaret” dégen sözni eks ettüridu. Ilgiri xitayning Uyghur rayonida élip barghan köp qétimliq atom sinaqlirimu su we tupraq terkibining zeherlinishini keltürüp chiqarghan muhim amillardin biri bolghan idi. Yéqinqi 20 yil mabeynidiki xitay hökümitining rayon'gha qaratqan buzghunchiliqi tüpeylidin xelqning saghlamliqimu dexli-teruzgha uchrashqa bashlidi.

Xotende qum-boranliq hawarayi körüldi, körüsh derijisi 50 métirghimu yetmeydu, 2007-yili 8-may, xoten
Xotende qum-boranliq hawarayi körüldi, körüsh derijisi 50 métirghimu yetmeydu, 2007-yili 8-may, xoten

Undaqta xitay hökümiti Uyghur rayonidiki éghir muhit bulghinishigha qanchilik derijide köngül böldi?

 “Xelq géziti” ning bu heqtiki xewiride tarim deryasi wadisidiki bulghinishni yaxshilash üchün xitay hökümitining 1.29 Milyard dollar meblegh ajratqanliqi tilgha élin'ghan. Emma, emeliyette Uyghur xelqining salametlik we yashash muhitigha yaxshilinish élip kélishning ornigha, mesilini téximu éghirlashturuwetkenliki melum. Wilson merkizining “Muhit we saghlamliq tetqiqat türi” namliq projéktining qisqiche tonushturush maqaliside körsitilishiche, xitay merkiziy hökümiti 2000-yillarning béshidin bashlap yolgha qoyghan “Gherbni échish” siyasitining tesiride, eslidinla kilimat we ékologiyelik tengpungluqning xirislirigha uchrap turidighan rayonning téximu éghir bulghinishqa muptila bolghanliqi bayan qilin'ghan. Körüwélishqa boliduki, xitayning “Gherbni échish” siyasiti xelqni namratliqtin qutuldurush, rayondiki néfit we bashqa tebi'iy bayliq menbelirini échish, chong ul-eslihe türlirige meblegh sélish qatarliq sho'arlar astida élip bérilghan bolup, bu dolqun'gha egiship, nurghunlighan xitay zawut-shirketliri bu pursette Uyghur rayonigha yopurulup kélip yiltiz tartishqa bashlighan. Buning aqiwiti yenila Uyghur xelqi yashawatqan zéminda éghir bulghinish peyda qilip, xelqning yashash hoquqini dexli-teruzgha uchratqan dep qarashqa bolidu.

 Tarim oymanliqigha jaylashqan qeshqer, xoten qatarliq sheherlerdin bashqa yene ürümchi shehiri xitaydiki muhit qoghdash jem'iyiti teripidin memliket boyiche hawa bulghinishi eng éghir sheherlerning qara tizimlikige kirgüzülgen. Ürümchidiki bulghinishqa sewebchi bolghan yéqilghu kömür, qatnash qoralliri we ochuq kan qatarliq amillar yuqiri énérgiye serpiyati peyda qilish bilen birge insanlar bedinige nahayiti ziyanliq zerrichilerni peyda qilidiken. En'gliyediki “Taymis” gézitining xewirige qarighanda, 1950-yildin bashlap hazirghiche ürümchi shehiridiki yiligha qoyup bérilgen zeherlik gaz miqdari 70 ming tonnigha yetken.

Xitayda chiqidighan “Xelq tori” ning xewiride éytilishiche, 2023-yili 27-iyunda Uyghur aptonom rayoni boyiche zeherlik gazdin bulghinishning aldini élish chong yighini chaqirilghan. “Ékologiyelik muhitni qoghdashning siyasiy mes'uliyitini zimmimizge alayli” témisidiki xewerde körsitilishiche, rayonning atmosféra bulghinishini eng töwen chekke chüshürüp, hawa süpitini körünerlik derijide yaxshilashqa seperwerlik qilin'ghan. Shuning bilen birge nuqtiliq qilip ürümchi-sanji-shixenze liniyesidiki sheherlerning hawa bulghinishining aldini élish we kontrol qilish üchün “Bingtüen bilen yerlik arisida birleshme nazaret qilish, qanun halqighan ijra qilish sistémisi xizmet méxanizmi berpa qilish lazimliqi” heqqide qararlar élin'ghan we bu qizil bashliq höjjet chüshürülgen.

Halbuki, bu xil yighinlar ürümchi qatarliq Uyghur rayonidiki sheher-yézilarning muhit bulghinishini yaxshilashqa paydisi bolamdu-yoq? wahalenki, ilgirimu xitayda oxshash teriqidiki yighinlar köp qétim échilghan bolup, muhit bulghinishining aldini üchün chiqarghan chare-tedbirler ünümlük bolmighan. Buning emeliy ipadisini bir qisim xelq'araliq doklatlarda 2003-2006-yilghiche bolghan ariliqta ürümchi shehirining hawa süpitining barghanche nacharliship mangghanliqigha a'it uchurlardin éniq körüwélish mumkin.

***

[Eskertish: bu obzordiki qarashlar peqetla aptorgha tewe bolup, radiyomizgha wekillik qilmaydu]

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.