Уйғур доппичилиқиниң нидаси: доппиниң өзгәртилиши рәңдар бир дуняниң йоқилишидур

Обзорчимиз нәвбаһар
2023.04.26
saz-cheliwatqan-uyghur-qizliri.jpg Саз челиватқан уйғур қизлири. 1900-Йилниң башлири, қәшқәр.
Etnografiska Museet/John Törnquist

Доппа уйғур баш кийимлириниң чоң бир түри болуп, узақ тарихтин буян уйғур кимликини ипадиләйдиған, миллийәт вә мәдәнийәт қатлими интайин чоңқур болған ярқин миллий бәлгә болуп кәлмәктә. 2009-Йилдин кейин уйғурлар арисида “доппа байрими” тәдриҗий омумлишип, уйғур миллий кимликиниң ярқин символиға айланди, шундақла хитайниң мәдәнийәт асимилятсийәгә қарши уйғурларниң миллий ирадисини ипадиләйдиған баш кийим болуп қалди.

Доппа уйғур баш кийимлириниң ичидә мәйли шәкил вә нусха түрлириниң көплүки җәһәттин болсун яки гүл нәқишлириниң моллуқи вә рәңгиниң җәзбидарлиқи, шундақла истимал даирисиниң кәңлики җәһәттин болсун, мутләқ үстүнлүктә туруп кәлгән. Уйғур доппилириниң әң типик алаһидиликлиридин бири, район алаһдилики күчлүк болуп, һәр бир юрттики доппиларниң түрлири бир-биридин пәрқлинип туриду, шундақла рошән йәрлик алаһидиликләрни ипадиләйду.

Уйғур доппилири әмәлий ишлитилиш қиммитигә игә болупла қалмастин, бәлки йәнә бәлгилик иқтисадий қиммәткә, юқири бәдиий зоққа вә күчлүк миллий символлуққа игә кийим-кечәк түридур. Доппа өз нөвитидә пәқәт бир маддий буюмла болуп қалмастин, мәлум мәнидин ейтқанда, символлуқ түси қоюқ болған бәлгидур. Уйғур хәлқи өзиниң роһий дунясини, сәнәткә болған иҗадкарлиқини вә тәбиәттин алған гүзәллик қарашлирини доппиға сиңдүргән болуп, өзигә хас нәпис вә рәңгарәң доппиларни иҗад қилған. Доппиниң йүзидики һәр бир рәң, һәр бир нәқиш яки һәр бир сизиққа уйғур хәлқиниң гүзәллик қарашлири, изтираплири, диний етиқад-әқидилири вә бирлик-иттипақлиқ роһи муҗәссәмләнгән. Доппа юқириқидәк әвзәлликлири билән уйғурлар яқтуруп кийидиған, шундақла әң қәдирлик кишилиригә совға қилидиған баш кийимгә айланған.

Уйғур доппилириниң тарихи узун болуп, әң дәсләпки иптидаий доппа шәкли хотән йотқан қәдимки қәбристанлиқидин тепилған рәңдар һәйкәлләрниң бешида көзгә челиқиду, униң йил дәври миладийә 3-әсиргә тоғра келиду. Аврел стәйин хотән дәндан өйлүк харабилиқидин елип кәткән, һазир бүйүк британийә музейида сақлиниватқан йил дәври миладийә 6-әсиргә тоғра келидиған яғач тахтиға сизилған рәсимдиму, доппиниң қәдимки шәкиллири учрайду.

Бир қисим чәт әллик тәтқиқатчиларниң археологийәлик вә антропологийәлик тәтқиқат нәтиҗиси бизни мәйли уйғур баш кийимлириниң ихтираси болсун яки материял ишләпчиқириш җәряни болсун, уйғурларниң қәдимки әҗдадлириниң әқил-параситиниң мәһсули икәнликини көрситип бериду. Шуниң билән бир вақитта, бу хил кийим-кечәк мәдәнийитидә оттура вә мәркизий асия хәлқлириниң түпки маддий вә мәнивий еһтияҗлириниң асас қилинғанлиқи, мәлум җәһәттә һиндистан, иран, ғәрбий асия вә явропа мәдәнийитиниң муәййән тәсиригә учриғанлиқи оттуриға чиқиду.

20-Әсирниң башлирида қәшқәрдә 17 йил яшиған әнгилийә консулиниң ханими катарин макартней ханим “қәшқәрни әсләймән” намлиқ әслимисидә, қәшқәрдики иҗтимаий һаят һәққидә итайин җанлиқ вә қизиқарлиқ мәлуматларни бәргән. У китабида өзидә чоңқур тәсират қалдурған қәшқәр кочилирини һәвәс билән тәсвирлигән болуп, қәшқәрдики доппа базири вә у йәрдики доппиларниң түрлири һәққидиму наһайити инчикә мәлуматларни бәргән. Макартней ханим қәшқәрдики доппа базириниң мәнзирисини тәсвирләп, “йирақтин қариғанда бәәйни рәңмурәң гүлләр тәңла ечилған чимәнзарға охшайду” дәп язған.

1900-Йилниң башлирида шиветлар қәшқәрдин елип кәткән доппа; мәнбә: шиветсийә етнофрафийә музейи (Etnografiska Museet)

Уйғур миллий әнәнисиниң гүлтаҗиси болған доппа, уйғур аяллириниң мол тәсәввури, сөйгү муһәббити вә чивәр қоллиридин пүтүп чиқидиған болуп, доппичилиқ һүнири адәттә кәштичилик вә тиҗарәт кәспи билән зич бағланған. Доппа тикиш җәряни рәхт таллаш, нусха таллаш, йип таллаш, тикиш, әстәрләп сизиқлар арилиқидин пилтикүч билән қәғәздә пилтә бериш, қондуруш, қелипқа селиш, ичигә нават сүйи пүркүп патлаш қатарлиқ басқучлардин тәркип тапиду.

Доппичилиқ кәспи әзәлдин һәмкарлиқ вә бирлик асасиға қурулған әнәнивий һүнәр-кәсп түри болуп кәлгән. Уйғуршунас илдико беллер-хан (Ildiko Bellér-Hann) өткән әсирниң 90-йилларда уйғур дияриниң җәнубий қисмида, болупму куча бостанлиқида уйғур аяллириниң аталмиш “сотсиялистик базар игилики” шараитидики қол-һүнәрвәнчилик әһвали һәққидә җәмийәт тәкшүрүши елип барған. Илдико ханим, бу һәқтики илмий әмгәклиридә, аялларниң доппа тикиш вә сетиш ишлирини өзара һәмкарлишип қилидиғанлиқи, тикилгән доппиларни һәптилик базарларға яки өзлири келишивалған дукандарларға сатидиғанлиқи, бу арқилиқ аилиниң иқтисадий йүкини йәңгиллитип келиватқанлиқини баян қилған. У йәнә доппичилиқниң уйғур әнәнилиридики туғқандарчилиқ, қошнидарчилиқ қатарлиқ уқумларға өзгичә мәзмун беғишлиғанлиқини тәкитләйду. Илдико ханим йәнә бирләшкән дөләтләр тәшкилати илим-пән, маарип вә мәдәнийәт тәшкилати тәрипидин доппичилиқ қатарлиқ уйғур әнәнивий қол һүнәр кәсиплирини тәрәққий қилдуруш үчүн қәрз пул ярдими тәсис қилинғанлиқи, әмма йәрлик даириләрниң доппичилиқниң җәрянлириға қол тиқиши нәтиҗисидә мәзкур қәрз пулниң ишлитилиш орни өзгирип кәткәнлики, уйғур аилилиригә чүшкән селиқларниң күнсайин артип кәткәнлики, буниң нәтиҗисидә әнәнивий һүнәр-кәспләр билән шоғуллинидиған уйғур аилилириниң барғансери кәмбәғәллишип кәткәнликини тәкитләйду.

Әркин асия радийосиниң дәлиллишичә, 2020-йиллардин кейин уйғур қол һүнәрвәнчиликиниң бөшүки болған қәшқәр шәһиридики хам базири, оттура вә ғәрбий асия сода мәркизи қатарлиқ чоң рәстә-базарларниң чеқиветилгәнлики мәлум. Гәрчә хитай даирилири чеқиш һәрикәтлирини “әлалаштуруш қурулуши” дәп пәрдазлиған болсиму, әмәлийәттә чеқишниң маһийити уйғурларни шәһәр мәркизидин қоғлаш вә уларниң топлишип яшиши һәм миллий мәдәнийәт әнәнилирини давамлиқ сақлишидин әнсиригәнликидин болған иди.

Уйғур дияридики қәдимий базарларниң чеқилиши уйғур тиҗарәтчилириниң базардин сиқип чиқирилиши билән биваситә мунасивәтлик болуп, бу вәқәләр уйғур һүнәр-кәсиплири даирисиниң тарийишидин, җүмлидин доппичилиққа охшаш мәлум истемал бошлуқи болған миллий һүнәр-кәспләрни вәйран қилиштин дерәк бериду.

Шуни тәкитләп өтүш зөрүрки, нөвәттә уйғур доппичилиқиға келиватқан йәнә бир тәһдит, уйғур доппа нусхилириниң халиғанчә өзгәртилишидур. Уйғурларниң доппа кийиш адити өзигә хас услуб вә хаслиқ шәкилләндүргән болуп, уйғурларда җинсий айримиси, яш қурами, юрти, кәспий салаһийити вә сорунға қарап материял, рәң, нәқиш вә шәкил җәһәтләрдин пәрқлинидиған доппиларни кийиш адити мәйданға кәлгән. Мәсилән, әрәнчә доппиларниң гүл-нәқишлири шалаңрақ, рәң түрлири анчә көп болмайду. Әрәнчә доппиларниң мәнпу доппа, чимән доппа, бадам доппа вә шапақ доппа қатарлиқ түрлири бар. Аялчә доппиларниң кәштә рәң түри көп, рәң түси шох, рәң селиштурма пәрқи чоңрақ болиду. Аяллар яқтуруп кийидиған доппилардин марҗан доппа, гиләм доппа қатарлиқлар бар.

Уйғур рәссами ғази әһмәд өзиниң май бояқ рәсимлиридә яратқан түрлүк образларда уйғур доппилириниң рәңдар җуласи вә хилму-хил алаһидиликләрни интайин җанлиқ әкс-әттүргән. У, уйғур доппилири ипадә қилған мәдәнийәт елементлири һәққидә тохтилип, мундақ дегән иди: “уйғур доппилириниң төт қирлиқ қилип тикилиши тасадипий болуп қалған әмәс. Бу уйғурларниң иптидаий әқидә-етиқадлири асасида шәкилләнгән төт таду қариши вә төт рәқимини улуғлаш адәтлириниң ипадисидур. Доппиларниң бөләклири, сизиқлири вә әстәрлик рәңлири арисидики мунасивәт вә нисбәтләрму мәлум қанунийәткә игә.”

Кейинки вақитларға кәлгәндә хитай даирилириниң уйғур районида саяһәтчиликни раваҗландуруш, тез сүрәттә шәһәрләштүрүш вә уйғур аһалилирини тарқақлаштуруш сияситиниң нәтиҗисидә уйғурларниң нурғунлиған әнәнивий һүнәр-кәсплири еғир хирисқа дуч кәлди. Шу җүмлидин уйғур доппилириму завутларда түркүмләп ишләпчиқирилип, илгирики баш кийимлик ролини аста-аста йоқитишқа, аталмиш “саяһәтчи” ләргә совға орнида тәқдим қилинидиған яки сетилидиған безәк буюмиға айлинишқа башлиди. Мундақчә ейтқанда, завутларда ишләнгән доппилар қолда тикилидиған әнәнивий доппиларниң йоқилиш гирдабиға берип қелишиға сәвәб болған амиллардин бири дәп һесаблашқа болиду. Хитайдики “алибаба” вә “тавбав” қатарлиқ тор содиси бекәтлиридә сетиливатқан уйғур доппилириниң һәммиси шенҗен, йиву, гуаңҗу қатарлиқ хитай өлкилиридики завутларда ишләпчиқирилидиғанлиқи мәлум. Бу хил доппиларға әрзан, начар сүпәтлик материяллар вә безәкләр қоллиништин башқа йәнә доппиларниң әслидики услуби бузулуп, алтә қирлиқ, һәтта сәккиз қирлиқ қилип ясилидиған, хитай истемалчиларниң қизиқишиға қарап халиғанчә өзгәртип базарға салидиған әһвал шәкилләнгән.

Бу хил әһвални икки нуқтидин тәһлил қилишқа болиду: бири, уйғур доппилириниң завутларда көпләп ишләпчиқирилиши қолда тикилгән доппиларға болған еһтияҗниң йоқилишиға сәвәбчи болди. Ши җинпиң тәхткә чиққандин буян уйғур диярида йолға қоюлған йоқири техникилиқ тәқип системисиниң күнсайин чиңийиши билән уйғурларниң нормал иҗтимаий турмуши вә күндилик паалийәтлири еғир чәклимиләргә дуч кәлди. Уларниң мәсчиткә бериш, той-төкүн вә өлүм-йитим мурасимлириға қатнишиш, өзара бериш-келиш қилиш ишлири тосқунлуққа учриди. Буниң нәтиҗисидә уйғурларниң иҗтимаий һаяти билән чәмбәрчас бағлинип кәткән әнәнивий һүнәр-кәспләр, җүмлидин тикиш вә сетиш бир гәвдиләшкән доппичилиқ базири киризискә дуч кәлди. Хитайниң 19 өлкисиниң аталмиш “ярдими” билән қурулған уйғур дияридики коператип шәклидики доппичилиқ карханилириниң муддиаси, уйғурларниң истемали үчүн әмәс, бәлки хитай көчмәнлири яки ичкий өлкиләрдики хитай ширкәтлириниң иқтисадий пайдисини капаләтләндүрүш иди. Техиму ениқрақ қилип ейтқанда, буниң ахириқи мәқсити уйғур қатарлиқ хитай болмиған милләтләрни барлиқидин мәһрум қалдуруш, миллий кимликини йоқитиш, шундақла уларға қарита ирқий қирғинчилиқ нишанини ишқа ашуруш үчүн иди.

Йәнә бир нуқтидин, алғанда, доппа нусхилири мәйли шәкил яки нәқиш җәһәттә болсун, хитайларниң собейктип хаһиши бойичә әслидики әнәнивий хаслиқлири тикилиш қанунийәтлири халиғанчә өзгәртилип, доппа нәқишлири әслидики мәниси вә қиммитини йоқатмақта. Бу хил әбҗәш доппилар, һәтта хитайниң сиясий тәшвиқати үчүн лайиһәләнгән доппиларниң әң йеқинқи мисали, хитай мәмликәтлик хәлқ қурултийиниң вәкили қурбан нияз лайиһәлигән хитайчә хәт вә нәқишләр кәштиләнгән доппадур. Қурбан нияз, уйғур доппилириниң шәкил вә нәқиш җәһәттә аталмиш “җуңхуа миллити ортақ гәвдиси еңи” ни әкс әттүридиған “сиясий символ” ға айлинишини тәрғип қилған.

Һалбуки, уйғур кийим-кечәк мәдәнийити, болупму уйғур доппилири уйғурларниң узақ әсирлик иҗтимаий тәрәққияти җәрянида мәйданға кәлгән һәм әмәлий ишлитилишчанлиққа һәм гүзәллик роһиға игә йәрлик игиликидур. У һәргизму бирәр шәхсниң ирадиси яки һакимийәтниң мәҗбурлиши билән мәвҗут болуп турмайду. Уйғур доппилири, уйғур хәлқиниң инсанийәтниң кийм мәдәнийитигә вә гүзәллик иҗадийитигә қошқан өчмәс төһписи болуп, уни йоқитиветиш әмәлийәттә инсанийәтниң мәдәнийәт ихтиралириға қилған бузғунчилиқтур. Хитайниң бүгүнки күндә уйғур әнәниви һүнәр-кәсиплиригә қиливатқан бузғунчилиқлири маһийәттә пүткүл инсанийәт мәдәнийитигә тәһдит шәкилләндүриватқан бир қилмиш болуп, хәлқара җәмийәтниң йүксәк дәриҗидики диққәт-етибарини қозғиши һәм қоғдилиши керәк!

***Бу обзордики көз қарашлар пәқәт апторниң өзигила хас болуп, радийомизниң мәйданиға вәкиллик қилалмайду.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.