Уйғур ирқий қирғинчилиқиниң өтмүши, бүгүни вә кәлгүсигә нәзәр

Обзорчимиз асийә уйғур
2022.07.04
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Уйғур ирқий қирғинчилиқиниң өтмүши, бүгүни вә кәлгүсигә нәзәр Бир уйғур киши хитайнниң сабиқ рәһбәрлири җу де , җов енләй , мав зедоң вә лю шавчиларниң айродромда көрүшкән рәсимини көрсәктә
REUTERS

Уйғурлар мустәмликә һаятини баштин кәчүргән дунядики башқа йәрлик хәлқләргә охшашла мустәмликә астида яшаш қисмитигә дучар болди. Охшимайдиған йери, б д т ниң “мустәмликиликни түп йилтизидин пүтүнләй ахирлаштуруш қарари” чиқирилғиниға йерим әсирдин ашқан бүгүнки күндә, уйғурлар йәнила мустәмликичи хитайниң еғир зулумлири астида давамлиқ азаб чәкмәктә. Мана бүгүн уйғурлар хитай һөкүмити тәрипидин өз ана тупрақлириниң йәрлик хәлқи әмәс, бәлки “моңғул егизликидин көчүп кәлгән көчмән хәлқ” қә айландурулди, һалбуки, көчмән хитайлар уйғурлар вәтининиң “йәрлик хәлқи” болуп қалди. Уйғурларниң вәтиниму хитай тәшвиқат машинилириниң узун йиллиқ сахта тәшвиқатлири нәтиҗисидә “хитайниң тарихтин буянқи айрилмас бир қисми” қилип көрситилди. Хитай бүгүнки күндә зор мәбләғ вә дөләт терорлуқини ишқа селип, әсирләр бойи өзиниң миллий вә диний кимликини сақлап кәлгән уйғур хәлқини еритип түгитишкә, уларни аталмиш “җуңхуа миллити” ниң бир парчисиға айландурушқа җиддий тутуш қилмақта.

Хитай компартийәсиниң йерим әсирдин көпрәк давам қилған еғир зулумлири вә уйғур хәлқиниң тәкрар қаршилиқлиқлири, қанлиқ бастурулушлар вә баш әгмәсликләрдин кейин, 2009-йили уйғурлар билән хитайлар арисидики мәҗбурий “вәтәндашлиқ” һәм сахта “қериндашлиқ” ниң ниқаби ахири йиртип ташланди. Уйғур хәлқи пүткүл милләт гәвдиси билән хитай һакимийитиниң “дөләт дүшмини” гә, хитай хәлқиниң “күшәндиси” гә айландурулди. Йәни 2009-йили йүз бәргән “шавгүән вәқәси” вә “5-июл үрүмчи қирғинчилиқи” дин кейин, хитай һөкүмити уйғур хәлқини һакимийәт күчи вә хитай хәлқиниң коллектип нәпрәт туйғуси арқилиқ омумйүзлүк бастуруш пиланини ашкара иҗра қилишқа башлиди.

Дәрвәқә, хитай коммунист һакимийити уйғур дияриға таҗавуз қилип киргәндин буян, улар районда иҗра қилип келиватқан аталмиш дөләт истратегийәлири чоң җәһәттин мундақ үч басқучни бесип өткән иди. Йәни, мав зедоң дәвридики коммунист хитайниң қурулуш мәзгиллиридә уйғурларниң игилик һоқуқидин пүтүнләй айрилиши; дең шавпиң дәвридики “ислаһат” вә “ишикни ечиветиш” сиясити йолға қоюлған мәзгилләрдә уйғурларниң вастилиқ намратлаштурулуши; ши җинпиң дәвридики хитайниң қудрәт тепиш вә дуняға хоҗа болуш истратегийәсини йолға қоюш мәзгиллиридә уйғурларниң пүткүл милләт гәвдиси билән ирқий қирғинчилиқниң қурбаниға айландурулушидур.

Мав зедуң дәври вә уйғурларниң өз вәтинидә вәтәнсизләштүрүлиши

Бизгә мәлум, хитай коммунистик партийәси худдий дуняниң һәрқайси җайлирида қурулған хилму хил коммунист партийәләргә охшашла рус болшевиклар партийәси вә хәлқара интернатсийонал (хәлқара коммунизм һәрикити тәшкилати) ниң ярдимидә қурулған. Шу дәврләрдә, йәни өткән әсирниң 20-йиллирида уйғурлар, җүмлидин оттура асиядики уйғурларму хәлқара коммунизм һәрикити вә рус болшевиклириниң “шәрқтики езилгән милләтләрниң миллий азадлиқ күрәшлиригә ярдәм бериш” шоаридин илһамлинип, миллий азадлиқ көрәшлиригә атланғаниди. Әйни йиллардики хитайда идеологийәлик тоқунушлар сәвәблик келип чиққан ичкий урушта мав зедоң рәһбәрликидики хитай коммунистлири һакимийәт тикләшкә муйәссәр болған иди. Сабиқ совет иттипақиниң 1945-йили японийә тәслим болғандин кейин, хитай коммунистлирини һәр җәһәттин йөлиши, һәтта американиң 1947-йилидин 1949-йилиғичә болған арилиқта хитайниң ичкий урушида ойниған бир қисим роли сәвәблик, мав зедоң рәһбәрликидики хитай коммунистлириниң милләтчи хитай (гоминдаң) үстидин ғалип келишигә вә һакимийәт бешиға чиқишиға асас яратқан иди. Американиң иккинчи дуня урушидин кейинки хитай сияситидики мәғлубийити бүгүн ғәрб тарихшунаслири тәрипидин “мав зедоңниң американи алдиши” дәп қаралмақта. Хитай ичкий урушқа петип қалған шу дәврдә, икки сәпкә айрилған милләтчи хитайлар билән коммунист хитайлар, һакимийәтни қолиға елиш үчүн қорал көрүшинила әмәс, бәлки тәшвиқат көрүшиниму кәскин рәвиштә елип барған иди. Болупму мав зедоң рәһбәрликидики хитай коммунист партийәси өткән әсирниң 30-йиллиридин башлап таки һакимийәтни қолиға алғучә болған арилиқта, өзлири қуруп чиққан “шинхуа гезити”, “азадлиқ гезити” қатарлиқ мәтбуатларда ғәрбниң демократик қиммәт қарашлириға болған “тонуши вә қобул қилиши” тәсвирләнгән көп миқдардики обзор вә баянатларни елан қилған иди. Бу язмиларда кишилик һоқуқ, демократийә, әркинликкә болған интилиш, мәдһийәләр орун алған иди. Мав зедоңниң көплигән язмилиридиму кәлгүсидә қурулидиған хитай дөлитиниң дәл америкадәк демократийә, әркинлик вә баравәрлик асасидики бир дөләт болидиғанлиқи тохтимай тилға елинған иди. 1947-Йили американиң гоминдаңға берип келиватқан ғайәт зор иқтисадий вә һәрбий ярдәмлириниң тохтитилиши вә хитайниң ичкий урушиға арлашмаслиқни қарар қилишидин кейин, хитай коммунистлириниң наһайити тезла гоминдаңни мәғлуб қилиштәк тарихий нәтиҗигә еришиши, хитайниң көз боямчилиқ билән елип барған қәләм көрәшлиридин мустәсна әмәс, әлвәттә.

Дәрвәқә, хитай коммунистлири ғәрб дунясиға “йеңи демократик хитай дөлити” қуруш еһтималлиқидин шәпә берип қоюп, һакимийәтни қолиға елиш пурситини қолға кәлтүргән иди.

Мав зедоң рәһбәрликидики хитайлар һакимийәтни қолиға алғандин кейин, дәрһал сабиқ совет иттипақи билән бирлишип, соғуқ урушниң йәнә бир лагерини тәшкил қилди вә “америка җаһангирлики” гә қарши бирликсәп орнатти. Бу һадисә америка билән хитай мунасивәтлирини дүшмәнлишиш дәвригә елип киргән вә хитайни америка башчилиқидики хәлқара системиниң сиртида йетим қалдурулушни кәлтүрүп чиқарған иди. Бу әһвал таки дең шявпиң “ислаһат” вә “ишикни ечиветиш” сияситини йолға қойғучә болған узун җәрянда давам қилған, коммунист хитай “ишикни тақап, өз күнини өзи елиш вә өзигә тайиниш” усулини қолланған иди.

Хитайда 30 йилға йеқин давам қилған “ишикни тақаш дәври” уйғурлар үчүн еғир йоқитилишларға толған, қанлиқ 30 йил һесаблиниду. Чүнки бу 30 йилда уйғурлар вәтини уйғурдин башқа зор сандики хитайларниму өз ичигә алған бирмунчә милләтләргә “йәрлик аптономийә” шәклидә бөлүп берилди. Райондики асаслиқ милләт болған уйғурлар земин һәқдарлиқидин пүтүнләй айрип ташлинип, нами улуғ, суприси қуруқ “аптономийә” ниң һоқуқсиз саһиблириға айландурулди. Бу дәврдә хитай компартийәси уйғурларни омумйүзлүк чәтләштүрүшни мәқсәт қилған “иҗарә һәққини кемәйтиш”, “йәр ислаһати”, “үчкә қарши һәрикәт”, “әксилинқилабчиларни йоқитиш” “оңчиларға қарши күрәш”, “йәрлик милләтчиликкә қарши туруш”, коммуналаштуруш, 1960-йиллардики ачарчилиқ, “совет ривизийонизмчилириға қарши туруш” вә “мәдәнийәт инқилаби” қатарлиқ бир йүрүш сиясий һәрикәтләрни елип берип, уйғурларни өз вәтинидики “вәтәнсизләр” гә вә өз туприқидики “ятлар” ға айландурди.

Дең шавпиң дәвридики вастилиқ, пиланлиқ намратлаштуруш

Өткән әсирниң 70-йиллириниң ахириға кәлгәндә, хитай һакимийити 30 йилға йеқин ташқий дуняға “ишикни тақаш” җәрянида хитай пуқралири, болупму уйғурлар омумйүзлүк намратлиқ киризисиға петип қалған иди. 1972-Йили америка презденти нексонниң хитайға елип барға зиярити, еғир киризисқа патқан хитайға қайта үмид беғишлиди. Бу дәвр хитай үчүн я американиң қолини тутуп демократийәлишиш вә тәрәққий қилиш яки давамлиқ ишикни тақап вәйран болушни күтүштин ибарәт икки йолдин бирини таллашқа дуч кәлгән бир дәвр иди. Хитай һөкүмити бир тәрәптин уйғур, тибәт қатарлиқ аталмиш “аптономийә” һоқуқиға игә районларниң хитайниң демократийәлишиши сәвәблик қолдин чиқип кетишини халимайтти, әмма йәнә бир тәрәптин еғир иқтисадий вә сиясий киризистин қутулушниму арзу қилатти. Дәл бу пәйттә, дең шавпиң иқтисадни тәрәққий қилдуруп, түзүмни сақлап қелиш асасида америка билән һәмкарлишиш йолини таллиди һәмдә “ислаһат вә ишикни ечиветиш” пиланини оттуриға қойди.

Маһийәт җәһәттин ейтқанда, иқтисаднила тәрәққий қилдуруп, түзүмни сақлап қелиш дегәнлик, демократийәләшмәсликтә чиң туруш дегәнлик болуп, бундақ қилғанда хитайниң демократийәлишиш сәвәблик келип чиқидиған пикир әркинлики, һөрлүк, баравәрлик қатарлиқ инсаний ортақ қиммәт қарашларниң омумлишишини тосуп, уйғур қатарлиқ милләтләрниң өз тәқдирини өзи бәлгиләшни тәләп қилиши мумкин болмайтти. Шундақ қилип, хитай ахири 1978-йилидики 11-нөвәтлик 3-омумий йиғинида “ислаһат вә ишикни ечиветиш” қәдимини алидиғанлиқини җакарлиди. Хитай гәрчә түзүм өзгәртмәйдиғанлиқини ениқ тәкитлигән болсиму, лекин “иқтисад тәрәққий қилса, демократийәлишиш өзликидин әмәлгә ашиду” дегән қарашқа ишинидиған америка вә ғәрб әллири, хитайниң һаман демократийә йолиға маңидиғанлиқиға ишәнгәниди. Хитай үчүн ислаһатниң алдинқи шәрти “түзүмни өзгәртмәслик” болған икән, у һалда хитай түзүмниң өзгиришигә тәсир көрситидиған барлиқ амилларни тосушқа урунатти. Бу вәҗидин дең шавпиң “алди билән шараити бар болған бир қисим кишиләрниң алдин бейишиға йол қоюш” сияситини оттуриға чиқарди. Хитай ичидә хитай нопуси мәркәзләшкән районларниң җуғрапийәлик әвзәлликини дәстәк қилип, алди билән деңиз яқисидики хитайларни бай қилиш қарар қилинди. Уйғур диярида болса хитай нопусини асас қилған қанунсиз тәшкилат “ишләпчиқириш-қурулуш биңтуәни” гә деңиз яқиси районлири билән бирликтә алдин тәрәққий қилиш пурсити берилди.

Дәрвәқә, уйғур диярида аталмиш биңтуән уйғурларниң земин байлиқлири вә хитай һакимийитиниң иқтисадий ярдими һәмдә әвзәл сиясәтлири билән тезла тәрәққий қилди. Әмма нопусиниң 90 пирсәнттин көпрәки деһқанчилиқ билән шуғуллинидиған уйғурлар болса еғир дәриҗидә намратлаштурулди. Уйғурларниң намратлишиши асаслиқи биңтуәнниң вастилиқ кеңәймичилики вә уйғурларниң байлиқ мәнбәлирини омумйүзлүк контрол қилиши, уйғурларниң мәмурий һоқуқлири пүтүнләй тартивелинип, җәмийәтниң асасий еқимидин сиқип чиқирилиши билән бивастә бағланғаниди. Ақивәттә, уйғурлар хитай ичидә “үч хил күч” намида катигорийәләштүрүлгән хәтәрлик коллектипқа айландурулди, пүткүл уйғур җәмийити хитай ичидә бирдин-бир чәткә қеқилған, йетим қалдурулған милләткә айланди. Һечким уйғурларниң намратлиқиниң вастилиқ вә пиланлиқ һалда мәйданға чиқирилғанлиқиға диққәт ағдурмиди, бәлки уйғурларниң намратлиқиниң сәвәби улардики “диний ашқунлуқ” вә “бөлгүнчилик” идийәлириниң мәһсули, дәп тәшвиқ қилинди. Шундақ қилип, уйғурларни “намратлиқтин қутулдуруш үчүн” аталмиш “шинҗаңға ярдәм” сиясити йолға қоюлди. Аталмиш ярдәм үчүн хитайларға уйғур дияридики байлиқлардин халиғанчә пайдилиниш “ғәрбни кәң көләмдә ечиш” һоқуқи берилди. “қош тил маарипи”, “йөткәп ишқа орунлаштуруш”, “пиланлиқ туғут”, “ичкий өлкиләрдики шинҗаң синипи”, “йезилардики ешинча әмгәк күчлирини кәспий тәрбийәләп ишқа орунлаштуруш” қатарлиқ намларда оттуриға чиққан бир қатар сиясәтләр давамида уйғур яшлири аталмиш “йөткәп ишқа орунлаштурушниң авангарт сепи” қилинип, хитай юртлириға апирилип мәҗбурий әмгәккә селинишқа башлиди. Образи омумйүзлүк хунүкләштүрүлгән уйғурларниң хитай өлкилиригә түркүмләп елип берилиши йәрлик хитайларниң күчлүк наразилиқини қозғиди. “шавгүән вәқәси” дәл бу хил һадисиләрниң типик мисалидур. “шавгүән вәқәси” ниң мувапиқ бир тәрәп қилинмаслиқи вә йиллардин буян йүз бериватқан тәңсизликләр қошулуп, 2009-йили 5-июлдики оқуғучилар намайишиниң йүз беришиға сәвәб болди. Һалбуки, бу намайишниң характери “үч хил күчләр” намида бурмилинип, хитай һөкүмитиниң уйғур диярида аталмиш “үч хил күчләр” ни омумйүзлүк тазилаш һәрикитини елип беришиға тутқа қилинди. Мундақчә ейтқанда, “5-июл үрүмчи қирғинчилиқи” уйғурларни коллектип йоқитиш, йәни ирқий қирғинчилиқ елип бериштики йеңи бир бурулуш ноқтиси болуп қалди.

Ши җинпиң дәвридики уйғур ирқий қирғиничлиқи

2010-Йилидики “биринҗи қетимлиқ мәркәзниң шинҗаң хизмәт йиғини” да уйғур мәсилисини түптин һәл қилиш үчүн, “үч хил күч” ләрни пүтүнләй тазилаш билән “мәңгүлүк әминлик” ни қолға кәлтүрүш қарар қилинған иди. Бу қарарниң иҗра қилиниш вә әмәлийләштүрүши үчүн “дөләт ичи вә сиртидики һәмкарлашқили болидиған барлиқ күчләрни бирләштүрүп, һакимийәт вә хәлқ бирликтә һәрикәткә өтүш чақириқи” оттуриға қоюлди. Хитайниң деңиз яқиси районидики 19 өлкә вә шәһәрниң уйғур дияридики 13 вилайәт вә областқа ноқтилиқ ярдәм қилиш сиясити елан қилинди.

Мәлумки, хитайниң деңиз бойидики өлкилири аталмиш “ислаһат вә ечиветиш” та алдин тәрәққий қилдурулған районлар иди. Шундақ болғини үчүн бу районлар хитай һакимийитиниң бир туташ рәһбәрликидә пүтүн дуня билән алақә орнатқан иди. Йәни, дунядики даңлиқ кариханилар, мәктәпләр, тиббий тәтқиқат органлири, дөләт мәмурий органлири, пән-техника, йеза-игилики қатарлиқ. . . Барлиқ саһәләр билән чәмбәрчас алақә тори шәкилләндүргән иди. Хитайниң аталмиш “хәлқаралиқ ача-сиңил достлуқ шәһәр мунасивити” йоқуриқи алақиләрниң техиму чоңқурлишиши, хитайларниң коллектип бир күч болуп уюшуп, ғәрб дунясида тор шәкиллик мунасивәт зәнҗири шәкилләндүрүшидә “авангарт” лиқ ролини алди. Техиму муһими хитай дуняниң һәр бир булуң-пушқақлириға сиңип кириштә “чәт әлләргә ярдәм қилиш сиясити” намини қолланди. Аталмиш “коңзи иниститути”, “хитай тили, хитай мәдәниийити өгитиш вә тарқитиш мәркәзлири”, чәт әлләрдә бирдинла “хитай қизғинлиқи” ни юқири пәллигә көтүрди. Хәлқарадики санаәт ишләпчиқириш саһәлири бу қизғинлиқниң түрткисидә хитайға мәбләғ селиш, завут карханилирини хитайда қурушқа атланди. Мана шундақ қилип, деңиз яқисидики хитайлар һакимийәт билән бир тән, бир устихан болуп, пүтүн дуня билән қоюқ мунасивәт орнитивалғаниди. Демәк, аталмиш “шинҗаңға ярдәм” сиясити арқилиқ деңиз яқисидики 19 өлкә-шәһәрләр уйғур ирқий қирғинчилиқини “пүтүн дуняниң күчи” гә тайинип елип бериш мәқситигә йәтти. Уйғурларни “намратлиқтин қутулдуруш” үчүн “муқимлиқни ишқа ашуруш” шәрт қилинған аталмиш “шинҗаңға ярдәм сиясити” ақивәттә бүгүнки уйғур ирқий қирғинчилиқиниң дуняниң көзидә ашкара елип берилишиға түрткә болди.

Бирләшкән дөләтләр тәшкилати кишилик һоқуқ комитетиниң хитай дияриға уйғур мәсилиси үчүн берип нәтиҗисиз қайтиши, мусулман, түрк әллириниң уйғур ирқий қирғинчилиқиға сүкүт қилиши, ғәрб демократик әллириниң хитайға қарши күчлүк тәдбир алалмаслиқлириниң һәммиси, әмәлийәттә әнә шу көрүнмәс бағлинишлар сәвәбидин иди.

Нөвәттә америка вә ғәрб дуняси хитай билән болған бу бинормал бағлинишқа хатимә бериш үчүн тиришчанлиқ көрситиватиду. Гәрчә бүгүн йәр шари инсанийәт үчүн “ортақ кәнт” кә айландурулуп, хитайдин тезла айрилиш нурғун қийинчилиқларниң мәйданға келишини кәлтүрүп чиқарсиму, әмма бу қәдәм йәнила елинди. Бу һәм уйғурлар үчүн тепилмас пурсәт болуп, хитайға бағланған һәрқандақ саһәниң уйғур ирқий қирғинчилиқиға бағланғанлиқиға даир испатлар үстидә тохтимай издиниш, нөвәттә муһаҗирәттики уйғурлар қилишқа тегишлик әң муһим хизмәтләрниң бири һесаблиниду. Мундақчә ейтқанда, уйғурларниң кәлгүси ғәрб демократик қиммәт қарашлириниң тәқдири билән мәһкәм бағланған болуп, бу қиммәт қарашларниң мәвҗутлуқи, уйғурларниң нөвәттики қирғинчилиқтин қутулуп чиқиш вә кәлгүсигә йүзлинишидики ишәнч вә үмидтин дерәк бериду.

***Мәзкур мақалидә оттуриға қоюлған пикирләр апторниң шәхсий қарашлири. Радийомизниң мәйданиға вәкиллик қилалмайду.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт