Uyghur irqiy qirghinchiliqining ötmüshi, bügüni we kelgüsige nezer

Obzorchimiz asiye Uyghur
2022.07.04
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Uyghur irqiy qirghinchiliqining ötmüshi, bügüni we kelgüsige nezer Bir Uyghur kishi xitaynning sabiq rehberliri ju dé , jow énley , maw zédong we lyu shawchilarning ayrodromda körüshken resimini körsekte
REUTERS

Uyghurlar mustemlike hayatini bashtin kechürgen dunyadiki bashqa yerlik xelqlerge oxshashla mustemlike astida yashash qismitige duchar boldi. Oxshimaydighan yéri, b d t ning “Mustemlikilikni tüp yiltizidin pütünley axirlashturush qarari” chiqirilghinigha yérim esirdin ashqan bügünki künde, Uyghurlar yenila mustemlikichi xitayning éghir zulumliri astida dawamliq azab chekmekte. Mana bügün Uyghurlar xitay hökümiti teripidin öz ana tupraqlirining yerlik xelqi emes, belki “Mongghul égizlikidin köchüp kelgen köchmen xelq” qe aylanduruldi, halbuki, köchmen xitaylar Uyghurlar wetinining “Yerlik xelqi” bolup qaldi. Uyghurlarning wetinimu xitay teshwiqat mashinilirining uzun yilliq saxta teshwiqatliri netijiside “Xitayning tarixtin buyanqi ayrilmas bir qismi” qilip körsitildi. Xitay bügünki künde zor meblegh we dölet térorluqini ishqa sélip, esirler boyi özining milliy we diniy kimlikini saqlap kelgen Uyghur xelqini éritip tügitishke, ularni atalmish “Jungxu'a milliti” ning bir parchisigha aylandurushqa jiddiy tutush qilmaqta.

Xitay kompartiyesining yérim esirdin köprek dawam qilghan éghir zulumliri we Uyghur xelqining tekrar qarshiliqliqliri, qanliq basturulushlar we bash egmesliklerdin kéyin, 2009-yili Uyghurlar bilen xitaylar arisidiki mejburiy “Wetendashliq” hem saxta “Qérindashliq” ning niqabi axiri yirtip tashlandi. Uyghur xelqi pütkül millet gewdisi bilen xitay hakimiyitining “Dölet düshmini” ge, xitay xelqining “Küshendisi” ge aylanduruldi. Yeni 2009-yili yüz bergen “Shawgüen weqesi” we “5-Iyul ürümchi qirghinchiliqi” din kéyin, xitay hökümiti Uyghur xelqini hakimiyet küchi we xitay xelqining kolléktip nepret tuyghusi arqiliq omumyüzlük basturush pilanini ashkara ijra qilishqa bashlidi.

Derweqe, xitay kommunist hakimiyiti Uyghur diyarigha tajawuz qilip kirgendin buyan, ular rayonda ijra qilip kéliwatqan atalmish dölet istratégiyeliri chong jehettin mundaq üch basquchni bésip ötken idi. Yeni, maw zédong dewridiki kommunist xitayning qurulush mezgilliride Uyghurlarning igilik hoquqidin pütünley ayrilishi؛ déng shawping dewridiki “Islahat” we “Ishikni échiwétish” siyasiti yolgha qoyulghan mezgillerde Uyghurlarning wastiliq namratlashturulushi؛ shi jinping dewridiki xitayning qudret tépish we dunyagha xoja bolush istratégiyesini yolgha qoyush mezgilliride Uyghurlarning pütkül millet gewdisi bilen irqiy qirghinchiliqning qurbanigha aylandurulushidur.

Maw zédung dewri we Uyghurlarning öz wetinide wetensizleshtürülishi

Bizge melum, xitay kommunistik partiyesi xuddiy dunyaning herqaysi jaylirida qurulghan xilmu xil kommunist partiyelerge oxshashla rus bolshéwiklar partiyesi we xelq'ara intérnatsiyonal (xelq'ara kommunizm herikiti teshkilati) ning yardimide qurulghan. Shu dewrlerde, yeni ötken esirning 20-yillirida Uyghurlar, jümlidin ottura asiyadiki Uyghurlarmu xelq'ara kommunizm herikiti we rus bolshéwiklirining “Sherqtiki ézilgen milletlerning milliy azadliq küreshlirige yardem bérish” sho'aridin ilhamlinip, milliy azadliq köreshlirige atlan'ghanidi. Eyni yillardiki xitayda idé'ologiyelik toqunushlar seweblik kélip chiqqan ichkiy urushta maw zédong rehberlikidiki xitay kommunistliri hakimiyet tikleshke muyesser bolghan idi. Sabiq sowét ittipaqining 1945-yili yaponiye teslim bolghandin kéyin, xitay kommunistlirini her jehettin yölishi, hetta amérikaning 1947-yilidin 1949-yilighiche bolghan ariliqta xitayning ichkiy urushida oynighan bir qisim roli seweblik, maw zédong rehberlikidiki xitay kommunistlirining milletchi xitay (gomindang) üstidin ghalip kélishige we hakimiyet béshigha chiqishigha asas yaratqan idi. Amérikaning ikkinchi dunya urushidin kéyinki xitay siyasitidiki meghlubiyiti bügün gherb tarixshunasliri teripidin “Maw zédongning amérikani aldishi” dep qaralmaqta. Xitay ichkiy urushqa pétip qalghan shu dewrde, ikki sepke ayrilghan milletchi xitaylar bilen kommunist xitaylar, hakimiyetni qoligha élish üchün qoral körüshinila emes, belki teshwiqat körüshinimu keskin rewishte élip barghan idi. Bolupmu maw zédong rehberlikidiki xitay kommunist partiyesi ötken esirning 30-yilliridin bashlap taki hakimiyetni qoligha alghuche bolghan ariliqta, özliri qurup chiqqan “Shinxu'a géziti”, “Azadliq géziti” qatarliq metbu'atlarda gherbning démokratik qimmet qarashlirigha bolghan “Tonushi we qobul qilishi” teswirlen'gen köp miqdardiki obzor we bayanatlarni élan qilghan idi. Bu yazmilarda kishilik hoquq, démokratiye, erkinlikke bolghan intilish, medhiyeler orun alghan idi. Maw zédongning köpligen yazmiliridimu kelgüside qurulidighan xitay dölitining del amérikadek démokratiye, erkinlik we barawerlik asasidiki bir dölet bolidighanliqi toxtimay tilgha élin'ghan idi. 1947-Yili amérikaning gomindanggha bérip kéliwatqan ghayet zor iqtisadiy we herbiy yardemlirining toxtitilishi we xitayning ichkiy urushigha arlashmasliqni qarar qilishidin kéyin, xitay kommunistlirining nahayiti tézla gomindangni meghlub qilishtek tarixiy netijige érishishi, xitayning köz boyamchiliq bilen élip barghan qelem köreshliridin mustesna emes, elwette.

Derweqe, xitay kommunistliri gherb dunyasigha “Yéngi démokratik xitay döliti” qurush éhtimalliqidin shepe bérip qoyup, hakimiyetni qoligha élish pursitini qolgha keltürgen idi.

Maw zédong rehberlikidiki xitaylar hakimiyetni qoligha alghandin kéyin, derhal sabiq sowét ittipaqi bilen birliship, soghuq urushning yene bir lagérini teshkil qildi we “Amérika jahan'girliki” ge qarshi birliksep ornatti. Bu hadise amérika bilen xitay munasiwetlirini düshmenlishish dewrige élip kirgen we xitayni amérika bashchiliqidiki xelq'ara sistémining sirtida yétim qaldurulushni keltürüp chiqarghan idi. Bu ehwal taki déng shyawping “Islahat” we “Ishikni échiwétish” siyasitini yolgha qoyghuche bolghan uzun jeryanda dawam qilghan, kommunist xitay “Ishikni taqap, öz künini özi élish we özige tayinish” usulini qollan'ghan idi.

Xitayda 30 yilgha yéqin dawam qilghan “Ishikni taqash dewri” Uyghurlar üchün éghir yoqitilishlargha tolghan, qanliq 30 yil hésablinidu. Chünki bu 30 yilda Uyghurlar wetini Uyghurdin bashqa zor sandiki xitaylarnimu öz ichige alghan birmunche milletlerge “Yerlik aptonomiye” sheklide bölüp bérildi. Rayondiki asasliq millet bolghan Uyghurlar zémin heqdarliqidin pütünley ayrip tashlinip, nami ulugh, suprisi quruq “Aptonomiye” ning hoquqsiz sahiblirigha aylanduruldi. Bu dewrde xitay kompartiyesi Uyghurlarni omumyüzlük chetleshtürüshni meqset qilghan “Ijare heqqini kémeytish”, “Yer islahati”, “Üchke qarshi heriket”, “Eksil'inqilabchilarni yoqitish” “Ongchilargha qarshi küresh”, “Yerlik milletchilikke qarshi turush”, kommunalashturush, 1960-yillardiki acharchiliq, “Sowét riwiziyonizmchilirigha qarshi turush” we “Medeniyet inqilabi” qatarliq bir yürüsh siyasiy heriketlerni élip bérip, Uyghurlarni öz wetinidiki “Wetensizler” ge we öz tupriqidiki “Yatlar” gha aylandurdi.

Déng shawping dewridiki wastiliq, pilanliq namratlashturush

Ötken esirning 70-yillirining axirigha kelgende, xitay hakimiyiti 30 yilgha yéqin tashqiy dunyagha “Ishikni taqash” jeryanida xitay puqraliri, bolupmu Uyghurlar omumyüzlük namratliq kirizisigha pétip qalghan idi. 1972-Yili amérika prézdénti néksonning xitaygha élip bargha ziyariti, éghir kirizisqa patqan xitaygha qayta ümid béghishlidi. Bu dewr xitay üchün ya amérikaning qolini tutup démokratiyelishish we tereqqiy qilish yaki dawamliq ishikni taqap weyran bolushni kütüshtin ibaret ikki yoldin birini tallashqa duch kelgen bir dewr idi. Xitay hökümiti bir tereptin Uyghur, tibet qatarliq atalmish “Aptonomiye” hoquqigha ige rayonlarning xitayning démokratiyelishishi seweblik qoldin chiqip kétishini xalimaytti, emma yene bir tereptin éghir iqtisadiy we siyasiy kirizistin qutulushnimu arzu qilatti. Del bu peytte, déng shawping iqtisadni tereqqiy qildurup, tüzümni saqlap qélish asasida amérika bilen hemkarlishish yolini tallidi hemde “Islahat we ishikni échiwétish” pilanini otturigha qoydi.

Mahiyet jehettin éytqanda, iqtisadnila tereqqiy qildurup, tüzümni saqlap qélish dégenlik, démokratiyeleshmeslikte ching turush dégenlik bolup, bundaq qilghanda xitayning démokratiyelishish seweblik kélip chiqidighan pikir erkinliki, hörlük, barawerlik qatarliq insaniy ortaq qimmet qarashlarning omumlishishini tosup, Uyghur qatarliq milletlerning öz teqdirini özi belgileshni telep qilishi mumkin bolmaytti. Shundaq qilip, xitay axiri 1978-yilidiki 11-nöwetlik 3-omumiy yighinida “Islahat we ishikni échiwétish” qedimini alidighanliqini jakarlidi. Xitay gerche tüzüm özgertmeydighanliqini éniq tekitligen bolsimu, lékin “Iqtisad tereqqiy qilsa, démokratiyelishish özlikidin emelge ashidu” dégen qarashqa ishinidighan amérika we gherb elliri, xitayning haman démokratiye yoligha mangidighanliqigha ishen'genidi. Xitay üchün islahatning aldinqi sherti “Tüzümni özgertmeslik” bolghan iken, u halda xitay tüzümning özgirishige tesir körsitidighan barliq amillarni tosushqa urunatti. Bu wejidin déng shawping “Aldi bilen shara'iti bar bolghan bir qisim kishilerning aldin béyishigha yol qoyush” siyasitini otturigha chiqardi. Xitay ichide xitay nopusi merkezleshken rayonlarning jughrapiyelik ewzellikini destek qilip, aldi bilen déngiz yaqisidiki xitaylarni bay qilish qarar qilindi. Uyghur diyarida bolsa xitay nopusini asas qilghan qanunsiz teshkilat “Ishlepchiqirish-qurulush bingtu'eni” ge déngiz yaqisi rayonliri bilen birlikte aldin tereqqiy qilish pursiti bérildi.

Derweqe, Uyghur diyarida atalmish bingtu'en Uyghurlarning zémin bayliqliri we xitay hakimiyitining iqtisadiy yardimi hemde ewzel siyasetliri bilen tézla tereqqiy qildi. Emma nopusining 90 pirsenttin köpreki déhqanchiliq bilen shughullinidighan Uyghurlar bolsa éghir derijide namratlashturuldi. Uyghurlarning namratlishishi asasliqi bingtu'enning wastiliq kéngeymichiliki we Uyghurlarning bayliq menbelirini omumyüzlük kontrol qilishi, Uyghurlarning memuriy hoquqliri pütünley tartiwélinip, jem'iyetning asasiy éqimidin siqip chiqirilishi bilen biwaste baghlan'ghanidi. Aqiwette, Uyghurlar xitay ichide “Üch xil küch” namida katigoriyeleshtürülgen xeterlik kolléktipqa aylanduruldi, pütkül Uyghur jem'iyiti xitay ichide birdin-bir chetke qéqilghan, yétim qaldurulghan milletke aylandi. Héchkim Uyghurlarning namratliqining wastiliq we pilanliq halda meydan'gha chiqirilghanliqigha diqqet aghdurmidi, belki Uyghurlarning namratliqining sewebi ulardiki “Diniy ashqunluq” we “Bölgünchilik” idiyelirining mehsuli, dep teshwiq qilindi. Shundaq qilip, Uyghurlarni “Namratliqtin qutuldurush üchün” atalmish “Shinjanggha yardem” siyasiti yolgha qoyuldi. Atalmish yardem üchün xitaylargha Uyghur diyaridiki bayliqlardin xalighanche paydilinish “Gherbni keng kölemde échish” hoquqi bérildi. “Qosh til ma'aripi”, “Yötkep ishqa orunlashturush”, “Pilanliq tughut”, “Ichkiy ölkilerdiki shinjang sinipi”, “Yézilardiki éshincha emgek küchlirini kespiy terbiyelep ishqa orunlashturush” qatarliq namlarda otturigha chiqqan bir qatar siyasetler dawamida Uyghur yashliri atalmish “Yötkep ishqa orunlashturushning awan'gart sépi” qilinip, xitay yurtlirigha apirilip mejburiy emgekke sélinishqa bashlidi. Obrazi omumyüzlük xunükleshtürülgen Uyghurlarning xitay ölkilirige türkümlep élip bérilishi yerlik xitaylarning küchlük naraziliqini qozghidi. “Shawgüen weqesi” del bu xil hadisilerning tipik misalidur. “Shawgüen weqesi” ning muwapiq bir terep qilinmasliqi we yillardin buyan yüz bériwatqan tengsizlikler qoshulup, 2009-yili 5-iyuldiki oqughuchilar namayishining yüz bérishigha seweb boldi. Halbuki, bu namayishning xaraktéri “Üch xil küchler” namida burmilinip, xitay hökümitining Uyghur diyarida atalmish “Üch xil küchler” ni omumyüzlük tazilash herikitini élip bérishigha tutqa qilindi. Mundaqche éytqanda, “5-Iyul ürümchi qirghinchiliqi” Uyghurlarni kolléktip yoqitish, yeni irqiy qirghinchiliq élip bérishtiki yéngi bir burulush noqtisi bolup qaldi.

Shi jinping dewridiki Uyghur irqiy qirghinichliqi

2010-Yilidiki “Birinji qétimliq merkezning shinjang xizmet yighini” da Uyghur mesilisini tüptin hel qilish üchün, “Üch xil küch” lerni pütünley tazilash bilen “Menggülük eminlik” ni qolgha keltürüsh qarar qilin'ghan idi. Bu qararning ijra qilinish we emeliyleshtürüshi üchün “Dölet ichi we sirtidiki hemkarlashqili bolidighan barliq küchlerni birleshtürüp, hakimiyet we xelq birlikte heriketke ötüsh chaqiriqi” otturigha qoyuldi. Xitayning déngiz yaqisi rayonidiki 19 ölke we sheherning Uyghur diyaridiki 13 wilayet we oblastqa noqtiliq yardem qilish siyasiti élan qilindi.

Melumki, xitayning déngiz boyidiki ölkiliri atalmish “Islahat we échiwétish” ta aldin tereqqiy qildurulghan rayonlar idi. Shundaq bolghini üchün bu rayonlar xitay hakimiyitining bir tutash rehberlikide pütün dunya bilen alaqe ornatqan idi. Yeni, dunyadiki dangliq karixanilar, mektepler, tibbiy tetqiqat organliri, dölet memuriy organliri, pen-téxnika, yéza-igiliki qatarliq. . . Barliq saheler bilen chemberchas alaqe tori shekillendürgen idi. Xitayning atalmish “Xelq'araliq acha-singil dostluq sheher munasiwiti” yoquriqi alaqilerning téximu chongqurlishishi, xitaylarning kolléktip bir küch bolup uyushup, gherb dunyasida tor shekillik munasiwet zenjiri shekillendürüshide “Awan'gart” liq rolini aldi. Téximu muhimi xitay dunyaning her bir bulung-pushqaqlirigha singip kirishte “Chet ellerge yardem qilish siyasiti” namini qollandi. Atalmish “Kongzi inistituti”, “Xitay tili, xitay medeni'iyiti ögitish we tarqitish merkezliri”, chet ellerde birdinla “Xitay qizghinliqi” ni yuqiri pellige kötürdi. Xelq'aradiki sana'et ishlepchiqirish saheliri bu qizghinliqning türtkiside xitaygha meblegh sélish, zawut karxanilirini xitayda qurushqa atlandi. Mana shundaq qilip, déngiz yaqisidiki xitaylar hakimiyet bilen bir ten, bir ustixan bolup, pütün dunya bilen qoyuq munasiwet ornitiwalghanidi. Démek, atalmish “Shinjanggha yardem” siyasiti arqiliq déngiz yaqisidiki 19 ölke-sheherler Uyghur irqiy qirghinchiliqini “Pütün dunyaning küchi” ge tayinip élip bérish meqsitige yetti. Uyghurlarni “Namratliqtin qutuldurush” üchün “Muqimliqni ishqa ashurush” shert qilin'ghan atalmish “Shinjanggha yardem siyasiti” aqiwette bügünki Uyghur irqiy qirghinchiliqining dunyaning közide ashkara élip bérilishigha türtke boldi.

Birleshken döletler teshkilati kishilik hoquq komitétining xitay diyarigha Uyghur mesilisi üchün bérip netijisiz qaytishi, musulman, türk ellirining Uyghur irqiy qirghinchiliqigha süküt qilishi, gherb démokratik ellirining xitaygha qarshi küchlük tedbir alalmasliqlirining hemmisi, emeliyette ene shu körünmes baghlinishlar sewebidin idi.

Nöwette amérika we gherb dunyasi xitay bilen bolghan bu binormal baghlinishqa xatime bérish üchün tirishchanliq körsitiwatidu. Gerche bügün yer shari insaniyet üchün “Ortaq kent” ke aylandurulup, xitaydin tézla ayrilish nurghun qiyinchiliqlarning meydan'gha kélishini keltürüp chiqarsimu, emma bu qedem yenila élindi. Bu hem Uyghurlar üchün tépilmas purset bolup, xitaygha baghlan'ghan herqandaq sahening Uyghur irqiy qirghinchiliqigha baghlan'ghanliqigha da'ir ispatlar üstide toxtimay izdinish, nöwette muhajirettiki Uyghurlar qilishqa tégishlik eng muhim xizmetlerning biri hésablinidu. Mundaqche éytqanda, Uyghurlarning kelgüsi gherb démokratik qimmet qarashlirining teqdiri bilen mehkem baghlan'ghan bolup, bu qimmet qarashlarning mewjutluqi, Uyghurlarning nöwettiki qirghinchiliqtin qutulup chiqish we kelgüsige yüzlinishidiki ishench we ümidtin dérek béridu.

***Mezkur maqalide otturigha qoyulghan pikirler aptorning shexsiy qarashliri. Radiyomizning meydanigha wekillik qilalmaydu.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet