Уйғурларниң һиҗрити хитайниң йошурун суйиқәстигә четишлиқму?

Ихтиярий мухбиримиз әкрәм
2015.09.17
tayland-uyghur-balilar.jpg Тайланда тутуп туриливатқан уйғурлардин 4 яштики абдуллаһ абдувели кесәл сәвипи билән аләмдин өтти
RFA/Erkin Tarim

Бәзи көзәткүчиләр уйғурларниң вәтинини тәрк етип һиҗрәт қилишиға хитай зулуминиң сәвәб болуватқанлиқини тилға алса, йәнә бәзилири бу һиҗрәтниң арқиға хитай суйиқәстиниң йошурунғанлиқини илгири сүрмәктә.

Йеқинқи бир қанчә йилдин бери ана вәтинини тәрк етип чәтәлгә қечиватқан уйғурларниң сани барғансери көпийип барди. Мутләқ көп қисми қачақ йолларни бесип, алди билән шәрқий җәнуби асия әллиригә, андин түркийә вә явропа әллиригә келип йәрлишишкә башлиди, йәнә нурғунлири өзлири киргән әлләрдә тутулуп қелип, бир қисми хитайға қайтурулди. Хитайға қайтурулғанларниң ақивити һәққидә ениқ мәлумат йоқ.

Көплигән көзәткүчиләр бу мусапир уйғурларниң вәтинини тәрк етишигә, хитай зулуминиң асаслиқ сәвәб болуватқанлиқини тәкитлисиму һәмдә буниң реаллиқ икәнлики ениқ болсиму, йәнә бир қисим кишиләр охшаш қараштин сирт, бу һиҗрәтни хитай һөкүмитиниң суйиқәстигиму бағлимақта. Шулардин бери, д у қ ниң явропа парламентидики вәкили әнивәрҗан әпәнди.

Әнивәрҗан әпәндиниң әскәртишичә, хитай һөкүмити узун йиллардин бери өзлириниң миллий зулумлирини йошуруш үчүн, уйғурларниң чәтәлгә чиқиш рәсмийәтләрни қийинлаштуруш усули билән чәкләп кәлгән. Йеқинда хитай уйғур елида паспортни асанлаштуруш сияситини йолға қойғанлиқини елан қилди вә йәнә миңларчә уйғур паспортсиз чегралардин өтүп, ят әлләрдә панаһлинип турмақта яки ят әлләрниң түрмилиридә ятмақта. Униң ейтишичә, хитай уйғурларға паспортни асанлаштуруш арқилиқ өзлириниң саяһәт әркинликигә һөрмәт қилидиғанлиқини дуняға җакарлимақчи.

Бирақ, һиҗрәт қиливатқан бу уйғурларниң тәркиби мурәккәп, көплири хитай зулуминиң вә хитай үчүн хизмәт қилидиған уйғур моллиларниң һиҗрәт тәшвиқатиниң қурбанлири болсиму, бир қисми хитай үчүн хизмәт қилидиған уйғурлар. Әнивәрҗан әпәнди хитайниң бу җәһәттики муддиаси тоғрилиқ тохтилип, хитайниң узун йиллардин бери толуқ әмәлгә ашуралмиған аққунлар мәсилисидә мәқситигә йәтмәкчи болуватқанлиқини илгири сүрди. У йәнә мусапирчилиқ һаятниң мүшкүлатлириниму тилға алди.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.