Amérika antropologiye ilmiy jem'iyiti: "Xitayning gherbiy shimalidiki yerlik milletlerge qaritilghan hujum toxtitilishi kérek"

Muxbirimiz irade
2020-03-10
Élxet
Pikir
Share
Print
Amérika montana uniwérsitétining yardemchi proféssori érik shilussél(Eric Schluessel) ependi.
Amérika montana uniwérsitétining yardemchi proféssori érik shilussél(Eric Schluessel) ependi.
hs.ias.edu

Xitay hökümitining Uyghur élide yolgha qoyuwatqan siyasetlirining Uyghur milliy medeniyiti we milliy kimlikini tüptin yoqitishni meqset qilghanliqi yenimu köp kishiler we organlarning ortaq étirap qilishigha érishmekte. Jümlidin yéqinda amérikadiki nopuzluq ilmiy organlardin bolghan "Amérika antropologiye ilmiy jem'iyiti" bu heqte mexsus bayanat élan qilip, xitay hökümitining Uyghur milliy medeniyitige qaratqan yoqitish herikitini qattiq eyiblidi. Amérikida 1902-yili qurulghan we dunyadiki eng chong antropologiye ilmiy tetqiqati we tetqiqatchilar jem'iyiti bolghan bu organning bayanati küchlük diqqet qozghidi.

"Xitayning gherbiy shimalidiki yerlik milletlerge qaritilghan hujum toxtitilishi kérek" dep mawzu qoyulghan bayanatta, xitay hökümitining rayondiki Uyghur, qazaq qatarliq milletlerge yürgüzüwatqan siyasetlirige qarita küchlük naraziliq ipadilen'gen. Uningda "Xitay hökümiti yerlik milletlerning kimlikini yoqitish herikitini derhal toxtitishi kérek" déyilgen.

Bayanatta, xitay hökümitining Uyghur élidiki her sahediki ziyaliylargha bergen zerbisi alahide tekitlen'gen bolup, töwendikiler bayan qilin'ghan: "Biz xitay hökümitining térrorluq we zorawan küchlerge qarshi turush sepsetisi astidiki herikitining Uyghur, qazaq qatarliq milletlerning 400 din oshuq medeniyet bashlamchilirining tutqun qilinishi bilen netijilen'genlikidin qattiq ökünduq. Bundaq ziyaliylar, alimlar, artislar bir milletning örp-adetlirining, medeniyitining yetküzgüchiliridur. Ularning yoqitilishi bu milletlerning öz medeniyiti we tarixini yazidighanlarning dawamliq mewjut bolush-bolalmasliqigha nisbeten küchlük endishe peyda qilmaqta. Mana bu ziyaliylar arisida bizning kesipdishimiz, dunya boyiche étirap qilishqa érishken proféssor rahile dawutmu bar idi"

Biz bu heqte rahile dawutqa oxshash Uyghur ziyaliylirining tutqun qilinish mesilisi heqqide öz pikirlirini ipade qilip kéliwatqan amérika montana uniwérsitétining yardemchi proféssori érik shilussél ependini ziyaret qilduq. U xarward uniwérsitétining tarix we sherqiy asiya tilliri boyiche doktorluq unwanigha érishken bolup, Uyghur tilinimu intayin rawan sözleydu. U radiyomizgha qilghan sözide xitay hökümitining Uyghur ziyaliylirini nishan'gha élishtiki sewebliri üstide toxtilip, Uyghur ziyaliylirining pikirliridiki yéngiliq rohining xitay hökümitini chöchütkenlikini bildürdi.

U mundaq dédi: "Xitay hökümiti xitay ichidiki xitayche bolmighan tillarda musteqil pikirlerning otturigha chiqishidin bekmu éhtiyat qilidu. Chünki ular Uyghurlarning zadi néme dewatqanliqini kontrol qilalmaydighanliqini hés qilghan bolsa kérek, bolupmu rahile dawut, abdughappar qatarliq Uyghur antropologlar we étnograflardin qaraydighan bolsaq, ular tolimu yéngi bolghan éqimlarni shekillendürgen. Menche xitay, bu xelqning partiye teripidin kontrol qilinmighan, eksiche xelq'araliq pikir éqimigha maslashqan bir sistémiliq pikir éqimi we bir idiye guruppisi shekillendürüwatqanliqini sezgen. Xitay hökümiti erkin pikirlerdin qorqidu. Biraq Uyghurlarning pikirliri, nutuqliri bolsa eksiche intayin yéngi we tolimu ijadchanliqqa ige. Mesilen, biz yazghuchi perhat tursunning eserlirini élip éytidighan bolsaq, u heqiqetenmu bek yéngiliq yaritish rohigha ige, sizning kütkiningizdin tolimu perqliq. Mana bu dégenlik Uyghur ziyaliylirining yash ewladlarni öz ana tili arqiliq pikir yürgüzüsh, keship qilish we ipade qilishqa yétekleydighan dinamika we ilmiy asasqa ige ikenlikidin dérek béridu. Démek, Uyghur tili we Uyghur ma'aripi xitaydek hakimmutleq bir hakimiyet üchün xeterdin dérek béridu."

"Amérika antropologiye ilmiy jem'iyiti" élan qilghan bayanatidimu "Xitay hökümitining Uyghurlarning medeniyet serxillirini yoqitish, ularning ijtima'iy qurulmilirigha buzghunchiliq qilish, a'ile mazarliqliri, tawap qilidighan muqeddes orunliri, meschit we shundaqla en'eniwi olturaqlishish alahidilikliri, mehelle-koylirini weyran qilish, en'eniwi iqtisadiy pa'aliyetlirini, tirikchilik usulini buzush qatarliq heriketlirining hemmisi yerlik xelqlerni xaniweyran qilishning eng zorawan wasitiliridur," dep körsetken.

Bayanatta yene, xitay hökümitining Uyghur élide Uyghurlarni asas qilghan bir milyon etrapida yerlik milletlerni ularning tili we medeniyitini yoq qilishni meqset qilghan yighiwélish lagérlirigha qamighanliqi, a'ililerni weyran qilish arqiliq yerlik millet balilirining 70 pirsentini dölet kontrolluqidiki yétimxanilargha yighiwalghanliqi, pütkül rayonning dunyaning héchqandaq yéride körülüp baqmighan nazaret sistémisi bilen bashquruluwatqanliqi qatarliq tepsilatlar bayan qilin'ghan.

Yardemchi proféssor érik shilussél bolsa gerche bundaq siyasetler tüpeyli Uyghur milliy medeniyiti we kimliki éghir ziyanlargha uchrisimu, emma uning yoqalmaydighanliqini tekitlidi. U mundaq dédi: "Méningche Uyghur medeniyiti intayin küchlük, Uyghur xelqimu intayin qeyser. Bundaq weqeler ilgirimu yüz bergen we Uyghurlar ularning hemmisidin aman qalghan. Elwette bu hujumlar Uyghurlargha nurghun ziyanlarni élip kélidu, ulargha qiyinchiliqlarni tughduridu. Elwette rahile dawutqa oxshash ziyaliylarning tutun qilinishi Uyghur medeniyitige, Uyghur aghzaki medeniyitige éghir zerbilerni berdi. Uyghur medeniyiti, Uyghurlar elwette belgilik derijide buzghunchiliqqa uchraydu, biraq ular yoqalmaydu. Ular küchlük. Chet'ellerdiki Uyghur jama'itimu Uyghur medeniyitini, Uyghur pen-ma'aripini saqlash, ilmiy zhurnallarni chiqirish qatarliq tirishchanliqlarni körsitiwatidu. Bularmu netijisiz qalmaydu"

Mezkur organ bayanati axirida, amérika antropologiye ilmiy jem'iyitining 10 mingdin artuq ezasi bolghan musteqil, siyasettin mustesna, menpe'et közlimeydighan bir xelq'araliq pen-ma'arip teshkilati ikenlikini we uning ezalirining insanlar jem'iyitidiki erkin we ochuq-ashkara uchur éqimini yaqilighuchilar ikenlikini eskertken. Bayanatta: "Uyghur, qazaq qatarliq milletlerge qaritilghan bu heriketler xitayning antropologiye tetqiqat organliri we tetqiqatchiliri bilen bolghan xelq'araliq ilmiy hemkarliqlirimizgha kölengge chüshürmekte. Shundaqla yene xitay bilen antropologiye saheside hemkarlashmaqchi boluwatqan xitay bolmighan tetqiqatchi-ilmiy xadimlargha nisbeten bir exlaqiy so'al peyda qilmaqta. Biz, xitay hökümitining türkiy musulman milletlerning ijtima'iy hoquqliri we kishilik hoquqlirigha kapaletlik qilishini küchlük yosunda telep qilimiz, Uyghurlar we qazaqlarni xalighanche tutqun qilishni toxtitishni, ularning pikir erkinliki we heriket erkinlikige qoyulghan cheklimini bikar qilishni telep qilimiz" déyilgen.

Doktor érik shilussél ependimu yuqiridiki bayanatni qollap, "Bu hemmimizge qilin'ghan ziyankeshlik" dep tekitlidi. U mundaq dédi: "Méningche bu xelq'aradiki ilim erkinlikige qilin'ghan hujumlarning bir qismi. Hakimmutleq hakimiyetler insanlarning erkin pikir qilish hoquqini körmeske salmaqta. Rahile dawutqa oxshash nurghunlighan Uyghur ziyaliyliri chet'ellerdiki xizmetdashliri bilen hemkarliship ishligen. Ular alliqachan xelq'ara ilim jama'itining bir parchisigha aylinip bolghan. Shunga ulargha qilin'ghan ziyankeshlik, hemmimizge qilin'ghan ziyankeshlik bolup hésablinidu"

Érik shilussél yene amérika antropologiye ilmiy jem'iyitining bu bayanatidin tolimu xursen bolghanliqini, chünki uning Uyghur ziyaliyliri we pütkül Uyghur medeniyitining qimmiti nahayiti éniq we küchlük shekilde mu'eyyenleshtürülgen bir bayanat bolghanliqini tekitlidi.

Toluq bet