Хитайниң дуня миқясида уйғурларға бастуруш һәрикити һәққидики доклатта немиләр бар?

Мухбиримиз җәвлан
2022-04-27
Share
Хитайниң дуня миқясида уйғурларға бастуруш һәрикити һәққидики доклатта немиләр бар? Уйғур кишилик һоқуқ қурулуши(UHRP) билән аксәс җәмийити оттура асия ишлири тәтқиқат орни (The Oxus Society for Central Asian Affairs) һәмкарлишип, “полат сепил__хитайниң пүтүн дунядики уйғурларни бастуруш һәрикити” намлиқ доклатниң елан қилиниши мунасивити билән өткүзүлгән тор муһакимә йиғини. 2022-Йили 25-апрел.
wilsoncenter.org

Игилишимизчә, уйғур кишилик һоқуқ қурулуши(UHRP) билән аксәс җәмийити оттура асия ишлири тәтқиқат орни (The Oxus Society for Central Asian Affairs) һәмкарлишип, “полат сепил __хитайниң пүтүн дунядики уйғурларни бастуруш һәрикити” намлиқ доклатни тәйярлиған. Униңда хитайниң чәтәлләрдә яшаватқан уйғурларға зиянкәшлик қилғанлиқиға аит санлиқ мәлуматлар берилгән болуп, 1997-йилдин 2021-йилғичә хитайниң 1500 дин артуқ уйғурни 28 дөләттин қайтуруп елип кәткәнлики яки мәхпий өткүзүвалғанлиқи көрситилгән.

25-Апрел күни, америка вилсон тәтқиқат мәркизи кессингер тәтқиқат институти мәзкур доклатниң елан қилиниши мунасивити билән тор муһакимә йиғини өткүзди.

Йиғинда бу доклатниң аптори, аксәс җәмийити оттура ишлири тәтқиқат орни вә вилсон тәтқиқат мәркизиниң хәлқаралиқ тәтқиқатчиси бирәдли җардин (Bradley Jardine) мәзкур доклатниң муһим темиси вә қисқичә мәзмунини тонуштурди. У сөзидә, бу доклатниң муһим темисиниң “дөләт һалқиған бастуруш” икәнликини, доклатта берилгән мәлуматларниң хитайниң уйғур райони сиртида елип барған зораванлиқлирини һәмдә буниң хәлқаралиқ арқа көрүнүшини әкс әттүридиғанлиқини баян қилди.

У бу доклатта әслидики санлиқ мәлуматлар асасида кәң даиридә тәһлил вә муһакимә елип барди һәмдә хитайниң дуня миқясида уйғурларни қандақ усуллар билән бастуруватқанлиқини көрситип өтти. У мундақ деди: “бу җинайәт делолириниң алаһидилики шуки, у башқа мустәбит дөләтләр қолланған чегра атлап бастурушқа охшимайду, чүнки униңда даңлиқ сиясий паалийәтчиләр нишан қилиниду. Әмма 2017-йилдин башлап уйғур районида кәң көләмлик тутқун башланғандин кейин, хитай һөкүмити сиясийға арилашмайдиған уйғурларниму һуҗум нишани қилди. Буниң ичидики әң муһим сәвәб әлвәттә уйғурларни кәң-көләмдә тутқун қилиш. Шуниң билән хитай һөкүмити чәт әлләрдә, җүмлидин америкада қанун билән қоғдиливатқан, тинч яшаватқан уйғурларғиму қара қолини узартишқа башлиди”.

Бирәдли җардин әпәндиниң сөзигә қариғанда, 1990-йил йүз бәргән барин инқилаби, 1997-йил йүз бәргән ғулҗа қәтлиами, 2009-йил үрүмчидә йүз бәргән чоң қирғинчилиқтин кейин чәтәлләргә чиқидиған уйғурлар көпәйгән болуп, бәзи мутәхәссисләрниң мөлчәричә 30 миңдәк уйғур хитайдин қечип чиқалиған.

Бирәдли җардин әпәнди хитайниң чәтәлдики уйғурларни системилиқ бастурушиниң совет иттипақи парчиланғандин кейинки оттура асияда башланғанлиқини, шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилатиға киргән қазақистан, қирғизистан, өзбекистан қатарлиқ дөләтләрниң уйғурларни хитайға өткүзүп бәргәнликини, 1997-йили пакистанниң 812 уйғурни тутуп хитайға қайтурғанлиқини баян қилди; у йәнә хитайниң чәтәлдики уйғурларни бастурушта вичат(үндидар) қатарлиқ иҗтимаий алақә деталлиридин пайдилинидиғанлиқини, өзигә иқтисадий җәһәттин беқинип қалған оттура асия, җәнубий асия вә башқа мусулман дөләтлириниң ярдимигә тайинидиғанлиқини көрситип өтти.

Бирәдли җардин әпәндиниң қаришичә, хитай һөкүмити чәт әлдики уйғур паалийәтчиләрни тутуш яки уларға тәһдит селишта шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилати, интерпол ( хәлқара җинайи ишлар сақчилири тәшкилати) қатарлиқ органлардин пайдилинип қалмай, чәтәлдики әлчиханилири вә чәтәлдә оқуватқан хитай оқуғучилиридинму пайдилинидикән. Униң бу доклатта көрситишичә, чәтәлдики уйғурлардин 1500 дин артуқ адәм шу дөләттә тутқун қилинған яки хитайға қайтурулған; 5000 дәк адәм тор һуҗумиға учриған яки аилә әзалири тәһдиткә учриған. Фейсбокта ялғандин уйғурчә учур язидиғанлар топи пәйда болған, улар йоллиған улинишни бесип салғанларниң компютер яки янфонлириға җасуслуқ деталлири қачилинип қалған.

У сөзини хуласиләп, хитайниң қара қолиниң һәммә йәргә созулғанлиқини, нурғун уйғурларниң хитайда болсун, чәт әлдә болсун тәһдиткә учрап кәлгәнликини, шуңа аз сандики уйғурлардин башқиларниң қорқунч сәвәбидин хитайға қарши сөзлийәлмәйватқанлиқини, әмәлийәттә көпинчисиниң еғир психик бесимға учраватқанлиқини баян қилғандин кейин мундақ деди: “шуңа биз уйғурларға көпрәк панаһлиқ беришимиз, чәт әлдә туруп гуваһлиқ бәрмәкчи болғанларға яки алақилишиш торлирида хитайниң тәһдитигә учраватқанларға уйғурчә мулазимәт имкани яритип беришимиз, буниңға ярдәм қилидиған бир йолни тепишимиз керәк. Әлвәттә хәлқара җәмийәтму дөләт һалқиған бастурушқа қатнишиватқан, демократийәгә бузғунчилиқ қиливатқан һәр қайси дөләт органлириға бесим қилиши керәк”.

Уйғур кишилик һоқуқ қурулушиниң директори өмәр қанат әпәнди хитайниң узундин бери паспортни қорал қилип, чәт әлгә чиққан яки чиқмақчи болған уйғурларға зиянкәшлик қилғанлиқини ейтип өткәндин кейин, хитайниң чәт әлдә яшаватқан уйғурларға биваситә тәһдит салғанлиқи яки уруқ-туғқанлирини сөзлитиш арқилиқ тәһдит салғанлиқини мисаллар билән баян қилди. У мундақ деди: “өткән 5 йилда биз чәтәлләрдә, һәтта америкида хитайниң паракәндичилики вә тәһдитлиридин қутулалмидуқ. Дияспорадики һәр бир уйғур, һәтта демократик әлләрдә яшаватқан уйғурларму хитайниң бундақ дөләт һалқиған зулумиға учрап кәлди. Буниңға қарши һәрикәт қоллинидиған вақит кәлди”.

У сөзидә йәнә, америка ташқи ишлар министирлиқиниң чәтәлдики уйғурларға зиянкәшлик қилған хитай әмәлдарлириға виза чәклимиси қойғанлиқини, буниң хитайниң “полат сепил сияситигә берилгән тунҗи зәрбә икәнликини қәйт қилди һәмдә америка ташқи ишлар министирлики билән әдлийә министирликиниң давамлиқ һәрикәт қоллинип, хитайниң бу зораванлиқини аяғлаштурушини үмид қилидиғанлиқини билдүрди.

Америка хәлқара диний әркинлик комитетиниң муавин рәиси, худсон институтиниң алий тәтқиқатчиси нури түркәл әпәнди бу йиғинда, хитайниң чәтәлләрдики уйғурларни бастурушта немишқа “бөлгүнчи, террорчи, радикал исламчи” қалпиқини кийдүрүштә чиң туридиғанлиқиға җаваб бәрди һәмдә американиң бу мәсилидә хитай билән охшимайдиған көз қарашта икәнликини билдүрди. Хитайниң уйғурларға қаратқан ирқий қирғинчилиқ сияситидә коммунизм вә натссизмниң йолиға әгәшкәнликини билдүрүп мундақ деди: “мениң тәкитләп келиватқиним, бу пәқәт америка һөкүмитиниңла дәйдиған мәсилиси болмаслиқи керәк, явропадики иттипақдаш дөләтләр, болупму натсисизм, фашизм, һәтта коммунизмни баштин кәчүргән явропа дөләтлириниң һөкүмәтлири бу хил қәбиһ сиясәт вә зораванлиқларни билиши, һечқандақ сиясийон, даңлиқ карханичи, даңлиқ зиялий яки сиясәтчиләр бу мәсилигә бир көзини ечип, бир көзини юмувалмаслиқи, бәлки уни кишилик һоқуқ мәсилиси дәп қариши керәк”.

Нури түркәл әпәнди президент трамп дәвридә “уйғур кишилик һоқуқ қанун лайиһәси” ниң, президент байдин дәвридә “уйғур мәҗбурий әмгикиниң алдини елиш қанун лайиһәси” ниң имзалинип, рәсмий қанунға айланғанлиқини ейтип өткәндин кейин, буниң ичидә дөләт һалқиған бастурушқа йеқиндин мунасивити болған “уйғур кишилик һоқуқ қануни” ниң толуқ иҗра қилиниши керәкликини билдүрүп мундақ деди: “америкадики қанун иҗра қилиш органлири, федератсийә тәкшүрүш идариси бу қанунни чоқум иҗра қилиши, хитай җасуслирини тәкшүрүши керәк. Мән бир америка пуқраси һәм америка әмәлдари болуш сүпитим билән адәттики турмушумда хитайниң өч елишидин әнсирәп йүрмәсликим керәк. Буниңдин башқа йәнә мушуниңға алақидар болған, ирқий қирғинчилиқ вә инсанийәткә қарши еғир җинайәтләргә җавабкар әмәлдарлар вә мәнпәәт гуруһлирини нуқтилиқ җазалашни кеңәйтишимиз керәк.”

Нури түркәл әпәнди йәнә худсон институтиниң алий тәтқиқатчиси болуш сүпити билән бу мәсилиләрниму даим муһакимә қилидиғанлиқини, шуниң билән биргә әмәлийәтчил болуп, сиясәтчиләргә вә қанун түзгүчиләргә тәсир көрситип, хитайдәк ирқий қирғинчилиқ йүргүзүватқан бир дөләтниң өз қилмишлирини нормаллаштурушиға йол қоймаслиқ керәкликини билдүрди.

Өмәр қанат әпәнди мундақ деди: “америкида һазир 10 миң әтрапида уйғур бар, улардин пәқәт бир нәччисила аилә әзалири вә уруқ-туғқанлири үчүн гәп қиливатиду, башқилири сүкүттә туруватиду, чүнки улар хитай һөкүмитиниң өч елишидин әнсирәйду. Хитай һөкүмити еһтимал уларниң уруқ-туғқанлиридин пайдилинип, уларни җим йүрүшкә мәҗбурлаватиду. Хитай җасуслири америкилиқ уйғурларға телефон урушни тохтатқини йоқ, улар уйғурларға телефон урун тәһдит салиду, паракәндә қилиду, хитайға қарши гәп қилмаслиқни тәләп қилиду, яки уларниң уруқ-туғқанлирини гөрүгә еливелип гәп қилғузмайду. Хитай һөкүмитиниң дөләт атлап тәһдит селиши түпәйлидин һәтта дуняниң һәр қайси җайлиридики уйғур паалийәтчилириму әркин һәрикәт қилалмайду”

У бу қетим малайсия билән һиндунезийәгә барғандиму хитай җасуслириниң паракәндичиликидин қутулалмиғанлиқини, саһибхана дөләтниң ярдими билән зиярәтлирини хатирҗәм давамлаштурғанлиқини ейтип өтти. Андин америка һөкүмитиниң хитай җасуслириға қарши тәдбир еливатқанлиқини билдүрүп мундақ деди: “америка ташқи ишлар министирлики билән әдлийә министирликиниң бу мәсилини һәл қилишни башлиғанлиқиға, америка федератсийә тәкшүрүш идарисиниң бу һәқтә чиқарған доклатиға рәһмәт ейтимән. Һалбуки, хәлқара җәмийәт бу мәсилиниң кишилик һоқуққа таҗавуз қилиш икәнликини тонуп йетип, дөләт һалқиған бундақ тәһдитни тохтитиш үчүн һәрикәт қилиши керәк”.

Брәдли хуласә сөзидә хитайниң чәтәлләрдә яшаватқан уйғурларға давамлиқ тәһдит селиши мумкинликини билдүрүп мундақ деди: “уйғурлар қоғдинишқа моһтаҗ. Хитайниң тәсир күчиниң ешип кетишигә әгишип, хитай билән иқтисад вә хәвпсизлик мунасивәтлирини күчәйтмәкчи болған дөләтләр хитай билән һәмкарлишип дөләт һалқиған тәһдит пәйда қилмақта. Хитай оттура асияда совет иттипақидин қалған бошлуқни толдуруши мумкин, бу ишлар аллиқачан башлинип болди. Мәнчә, хитайниң узун муддәтлик тәһдитлирини техиму чоңқур тонуп йетип, қанун-түзүм билән башқурулидиған мәһәллиләрни қуруп, техиму көп усул-чариләрни ишқа селишимиз керәк; ғәрб әллири, иттипақдаш дөләтләр көплигән уйғурларни орунлаштурған болсиму, улар бу дөләтләрдә техиму чоң тәһдитләргә дуч келиши мумкин”.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт