Islam döletlirining xitay hökümitining Uyghurlargha yürgüzüwatqan zulumigha süküt qilishi inkas qozghimaqta

Muxbirimiz irade
2018-08-20
Élxet
Pikir
Share
Print
Uyghur élida terbiyelesh lagérlirining mewjutluqini tamamen inkar qilip b d t da sözlewatqan xitay wekilliri. 2018-Yili 13-awghust.
Uyghur élida terbiyelesh lagérlirining mewjutluqini tamamen inkar qilip b d t da sözlewatqan xitay wekilliri. 2018-Yili 13-awghust.
webtv.un.org

Xitay hökümitining Uyghur élide bir milyondin artuq kishini kishini "Yépiq terbiye lagérliri" gha qamap, ularni öz étiqadi we medeniyitidin waz kéchishke mejburlawatqanliqi birleshken döletler teshkilati komitéti teripidin éniq otturigha qoyulghan bolsimu, emma bu mesilining dunyada bolupmu islam dunyasida yéterlik inkas qozghiyalmaywatqanliqi közetküchilerning diqqitini qozghidi. Ular bu heqtiki mulahiziliride islam döletlirini xitay hökümitining Uyghur musulmanlirigha tutqan mu'amilisige qarshi birlishishke chaqirdi.

Xitay hökümitining Uyghur élide bir milyondin oshuq Uyghurni "Yépiq terbiye lagérliri" gha qamash arqiliq, Uyghurlarning mewjutluqigha éghir tehdit séliwatqanliqi dunyadiki nopuzluq kishilik hoquq organliri, nopuzluq axbarat organliri muxbirlirining izdinishliri shundaqla chet'ellerdiki Uyghurlarning körsetken tirishchanliqliri netijiside axiri xelq'ara jem'iyetning jiddiy diqqet qilishigha érishmekte. Aldi bilen amérika tashqi ishlar ministirliqi we amérika mu'awin prézidénti bu heqtiki bayanatlirida xitay hökümitining Uyghur élide bir milyondin oshuq Uyghurni lagérgha solap, ularni dini eqidisidin, milliy kimlikidin waz kéchishke qistawatqanliqini tenqid qildi. Arqidin yéqinda yene, birleshken döletler teshkilati irqiy ayrimichiliqqa qarshi turush komitéti mutexessisliri teripidin resmiy tilgha élindi. Buning bilen Uyghurlarning lagérlar mesilisini öz ichige alghan milliy mewjudiyet mesilisi xelq'araliq muhim axbarat wasitiliride köplep orun almaqta. Bezi közetküchiler buni lagérlar mesilini dunyagha tonutush üchün heriket qilghan yuqiridiki organ we shexslerning zor ghelibisi, dep körsetti. Emma u közetküchiler yene, Uyghur élide yürgüzülüwatqan "Kishilik hoquq depsendichilikining éghirliqigha layiq bir eks sada peyda bolmaywatidu", dep qarimaqta. Amérika tashqi ishlar ministirliqi we amérika mu'awin prézidénti xitayning Uyghurlargha yürgüzüwatqan bu xil diniy, milliy we insaniy hoquq jehetlerdin teqiblesh siyasitini tenqid qilghan shuningdek bir qisim amérika we bashqa gherb döletliri mutexessisliri we kishilik hoquq aktipliri xitayning Uyghurlargha qaratqan bu xil teqiblesh siyasitini tushmutushtin tenqid qiliwatqan bolsimu, biraq musulman döletliri hökümetliridin yaki xelq'araliq islam teshkilatliridin birer sada chiqmaywatqanliqi diqqetke sazawer bolmaqta.

Bügün, "Xaffington pochtisi" gézitide élan qilin'ghan ekber shahid exmed isimlik aptorning "Dunya döletliri bashliqliri tutqundiki bir milyon musulmanning hoquqi ornigha xitayning pulini tallidi" dep mawzu qoyulghan maqalisi ene shu xildiki köz qarash ipadilen'gen maqalilerning biridur. Maqalide Uyghur musulmanliri uchrawatqan bu zulumgha qarshi ochuq pikir bayan qiliwatqan döletlerning barmaq bilen saniwalghudek derijide azliqi, chünki yershari iqtisadining mutleq köp qismining hazir xitay ishlepchiqarghuchilirigha, xitay istémalchiliri we xitayning meblighige qarashliq bolup qalghanliqi bildürülgen. Uningda, bolupmu musulman döletlirining süküti tilgha élinip: "Musulman döletliride pelestinlikler üchün qozghalghan naraziliqlarni we rohingga musulmanliri üchün qozghalghan melum derijidiki naraziliqlarni nezerde tutqanda ularning Uyghurlargha körsitiwatqan mu'amilisi téximu chong zerbe bolmaqta" dep otturigha qoyulghan.

Bu heqte amérika Uyghur kishilik hoquq qurulushi tetqiqatchisi zubeyre shemsidin xanim ziyaritimizni qobul qilip, "Musulman döletlerning Uyghur musulmanlirining dini we milliy kimlikige qiliwatqan bundaq ochuq hujumigha qarap turushi kishini tolimu ümidsizlendüridu" dédi.

Yéqinda amérikida neshrdin chiqidighan "Tashqi siyaset" zhurnilidimu "Islam rehberlirining xitay hökümiti musulmanlargha yürgüzüwatqan tutup turush lagérliri heqqide deydighan bir sözi yoq" mawzuluq bir parche maqale élan qilin'ghan idi. Bu maqalidimu: "Birmu musulman rehberning xitay dölitining qollishi bilen musulman qérindashlirigha yürgüzülüwatqan bu heriketlerni ochuq-ashkara tenqid qilip baqmighanliqi" bayan qilin'ghan. Maqalida yene: ". . . Hazirghiche héchqandaq bir musulman döliti rehbiri ochuq-ashkara halda Uyghurlarni qollaydighanliqini dep baqmidi. Özini diniy eqidining bayanatchisidek qilip körsitip kelgen siyasetchiler we diniy rehberlermu xitayning iqtisadiy we siyasiy küchi aldida süküt qildi. . . Nurghun musulman döletliri xitay bilen munasiwitini qoyuqlashturupla qalmay, beziliri hetta xitayning ziyankeshliklirini qollaydighan derijige yetti" dep yézilghan.

Bügün, en'gliyediki Uyghur pa'aliyetchisi gülnaz Uyghur "Ottura sherq közi" namliq tor gézitide mexsus maqale élan qilip, islam döletliri rehberlirining bu pozitsiyesini tenqid qildi. U maqaliside: "Xitay hökümitining Uyghurlargha yürgüzüwatqan qiyin-qistaqliri we bashqa zalim siyasetliri heqqidiki polattek pakitlar turuqluq, nahayiti az sandiki musulman rehberliri xitayning herikitini eyiblidi. Xitaygha qarshi turush ornigha qirghizistan, misir we hetta se'udi erebistan qatarliq döletler xitaydin qéchip chiqqan Uyghurlarni tutup qayturup bermekte. Buninggha, xitay hökümitining bu döletlerge bergen iqtisadiy wediliri seweb bolmaqta. Emma xitayning yardem we qurulush tarixigha qaraydighan bolsaq, bu peqetla bir qerz qiltiqi bolushi mumkin" dep yazghan.

Xitayning milletler siyasiti we Uyghurlar heqqide tetqiqat bilen shughullinip kéliwatqan amérika indi'ana uniwérsitétining dotsénti timusiy girusmu radiyomizgha qilghan sözide, xitayning "Bir belwagh bir yol" istratégiyeside ottura asiya we ottura sherqtiki nurghun döletlerning payda kütüwatqanliqini éytti. U sözide: "Ottura sherq we ottura asiyadiki nurghun musulman döletler shi jinpingning bir belwagh bir yol qurulushi arqiliq zor menpe'etlerge érishishni közlep olturmaqta. Epsuski, bundaq bir shara'itta bu dölet bashqurghuchiliri xitaygha qarshi ochuq bir pozitsiye bildürüshtin éhtiyat qilidu" dédi.

Zubeyre xanim sözide, islam döletlirining sükütte turushida bu döletler bilen xitayning iqtisadiy hemkarliqidin sirt yene, xitayning yalghan teshwiqat pa'aliyetlirining küchlük bolushi, bu döletlerning öz tüzüminingmu hakimiyet bilen oxshimaydighan pikirlerge ochuq bolmasliqi qatarliq amillar bolushi mumkinlikini bildürdi.

Analizchi gulnaz Uyghur "Ottura sherq közi" de élan qilghan maqaliside musulman döletliri rehberlirige xitab qilip: "Qur'an sürilirini éghzidin chüshürmeydighan islam rehberliri emeliyette allaning heqiqiy bir sözini, yeni adalet yolida birlik bolushtin ibaret sözini untup qaldi. Ular, hemmimizning gunahsiz insanlarni qutuldurup, zalimgha qarshi küresh qilishimiz kéreklikini untup qalghan. Men musulman döletlerni musulman bolghanliqi üchün iztirap chékiwatqan Uyghur musulman qérindashlirini qutquzup qélish üchün birlik bolushqa chaqirimen" dep yazghan.

Toluq bet