Мутәхәссисләр: “дуняниң уйғурларға егә чиқиш мәҗбурийити бар!”

Мухбиримиз әзиз
2018.09.24
lager-sim-tor-chegra-terbiyelesh Пәйзиват наһийәсидики “тәрбийәләш лагери” ға өзгәртиветилгән 2-башланғуч мәктәпниң алдида турған уйғурлар. 2018-Йили 31-авғуст.
AP

Пүтүн дуняни зилзилигә кәлтүргән “11-сентәбир вәқәси” дин кейин дуня миқясида террорлуққа қарши туруш йетәкчи еқимға айланған иди.

Әмдиликтә аридин 17 йил өткәндә шу қетимлиқ вәқәдин башлап хитай һөкүмитиниң “террорлуққа қарши туруш” намида уйғурларни бастуруп келиватқанлиқи һәмдә бу хил бастурушниң әмәлийәттә террорлуқ билән һечқанчә алақиси йоқ икәнликини барғансери көп мутәхәссисләр оттуриға қоймақта. Бу пикирләр қатарида алаһидә диққәт қилишқа әрзийдиған бир нуқта ялғуз уйғурларниң бигунаһ икәнликила әмәс, техиму муһими уйғурлар үчүн көкрәк керип оттуриға чиқиш чуқанлири болмақта.

Әнә шу хил чуқанларниң васитилик садалириниң бири америка мәркизий ахбарат идарисиниң сабиқ муавин вә мувәққәт башлиқи майкил морелниң бу йил 10-сентәбир күни “вашингтон почтиси” гезитидә елан қилған мәхсус мақалисидә әкс әтти. У әйни вақитта “11-сентәбир вәқәси” гә җиддий муамилә қилған америка һөкүмитиниң нөвәттики хитайниң кеңәймичилик һәрикәтлиригә худди шу йосунда муамилә қилиши зөрүрлүкини алаһидә тәкитләйду. Апторниң қаришичә, хитай һазир асиядики һөкүмран болуштин башқа дунядики әң қудрәтлик һөкүмран болушниң чотини соқмақта икән. Йәнә келип хитайниң иқтисадий җәһәттин йүксилиши униң һакиммутләқ сиясий системини башқа дөләтләр үчүн модел қилишқа урунушини маддий җәһәттин қоллимақта икән. Хитайниң һәрбий қуввити болса хитай һөкүмитиниң дипломатик саһәдики өктәмликигә тирәк болуватқан йәнә бир амил икән. Болупму хитайниң җәнубий хитай деңизидики һәрбий кеңәймичилик һәрикитини буниң буниң бир типик мисали дейишкә болидикән. Буларниң һәммиси айлинип келип америкиға биваситә яки васитилик һалда тәһдит салмақта икән.

Бу хил қарашта болуватқан кишиләр майкил моррел биләнла чәкләнмәйду. Америкидики “визирспон мәркизи” ниң хадими җеннефер брайсин бу мәсилини техиму конкрет қилип, хитайниң иқтисадий кеңәймичиликиниң йеңи пәллиси болған “бир йол бир бәлвағ” қурулушиниң қурбанлириға айлиниватқан уйғурлар билән бағлайду. Җеннеферниң қаришичә, “аптономийә” билән бағлинишлиқ болуп туруватқан уйғурлар нөвәттә дуч келиватқан сүний апәтләр әң болмиғандиму һәрқандақ бир америкилиқниң диққитини тартишқа тегишлик әқәллий мәсилиләрдин һесаблиниду. У бу һәқтә елан мақалисидә нөвәттә “сақчи дөлити” дәп тәриплиниватқан уйғур дияри лагерларға толуп кетиватқанда хитай һөкүмитиниң бу һални инкар қиливатқанлиқини, сиясий тарихи толиму мурәккәп басқучларни баштин кәчүргән уйғурларниң изчил хитайларниң һөкүмранлиқини рәт қилип кәлгәнликини, әмдиликтә болса уйғурларниң миллий кимликидики “байрақдар” амил болған ислам дининиң һуҗум нишани болуватқанлиқини алаһидә тәкитләп, “америкиниң ташқи сияситини нәзәргә алғинимизда мәсилини қандақ чүшиништин қәтийнәзәр бу һалға көңүл бөлүшимиз зөрүр” дәп қарайду.

Биз җеннифер брайсиндин немә үчүн “америка һөкүмити вә башқа америка пуқралири (америка билән биваситә бағлиниши болмиған) уйғурлар дуч келиватқан паҗиәләргә көңүл бөлүши лазим” дәп қарайдиғанлиқини сориғинимизда у аддий қилип буниңда икки чоң мәсилиниң барлиқини тәкитлиди.

“булардин әң муһим болғини шуки, уйғурларму бизгә охшаш инсандур. Һазир бу җайларда инсанийлиқ зор кризисқа дуч келиватиду. Бизму инсан болғинимиз үчүн бу хил инсанийлиқниң харлинишиға қарап турсақ болмайду. Йәнә келип бу бизниң әхлақий мәҗбурийитимиздур. Иккинчи сәвәб шуки, мәйли оттура асияда болсун яки хитайда болсун уйғурларниң әһвали һәрқачан америкиниң ташқи сиясити үчүн истратегийәлик муһимлиққа игә.”

Вашингтон шәһиридики уйғур сиясий паалийәтчи нури түркәлму бу нуқтини муәййәнләштүриду. Униң пикричә, нөвәттә җиддийлишиватқан америка-хитай мунасивити йәнә бир яқтин америка үчүн уйғурлар мәсилисиниң муһим дәп қарилишиғиму сәвәб болмақта икән.

Гуантанамо түрмисидә уйғурларни тунҗи қетим көргән җеннеферниң қаришичә, нөвәттә хитай һөкүмитиниң уйғурларни “террорлуқ” ни баһанә қилип бастурушиниң һечқандақ қануний яки әмәлий асаси йоқ икән. Уйғурлар мәсилисигә диний мәсилә сүпитидә муамилә қилиш хата болупла қалмастин, бу йәнә техиму зор хәтәргә йол ечиши мумкин икән. Болупму хитай һөкүмити давраң қиливатқан “уйғурларниң һәммиси террорчи” дәйдиған сәпсәтини қобул қилиш америка үчүн бир зор хаталиқ болидикән. Хитай үчүн болса бу хил бастуруш улар күткән бойсунушни әмәс, бәлки әксичә болған қаршилиқни техиму күчәйтидикән.

“хитай һөкүмити муқимлиқ вә бихәтәрликни арзу қиливатиду. Худди шуниңдәк уйғурларму адаләткә яндашқан муқимлиққа вә бихәтәрликкә тәшна. Мушундақ әһвалда ислам динини террорлуқ билән тәңләштүрүп қоюш задила ақмайдиған бир гәп. Бу уйғурлар үчүн яки башқа һәрқандақ милләт үчүн охшаш. Һазир уйғурлар дияридики мәсилиләр толиму мурәккәп болуп, ислам динини баһанә қилип уйғурларни бастуруш һечқачан муқимлиқ яки бихәтәрлик бәрпа қилалмайду. Дуня тарихиға қарайдиған болсақ буниң көплигән мисаллирини тапалаймиз. Һазир хитай һөкүмити қиливатқан ишларниң әң сәлбий нәтиҗиси шу болидуки, бу сиясәт мушу йосунда иҗра болувәрсә у техиму қаттиқ қайтурма һуҗумға сәвәб болиду. Һазир болуватқан ишлар дәл мушу нуқтини көрсәтмәктә.”

Җеннеферниң қаришичә, һазирқи вәзийәттин қариғанда, уйғурлар мәсилиси гәрчә америкиниң юқири дәриҗилик әмәлдарлириниң сөзлиридә тәкитлиниватқан болсиму буниңда йәнә көплигән хизмәтләрни қилиш зөрүр икән. Болупму бир қисим тәшкилатларниң бу һәқтә техиму көп җамаәт пикри тәйярлиши уйғур давасиниң техиму яхши билинип, техиму көп қоллашқа еришишидә муһим салмақни игиләйдикән.

“һазир муһим болғини шуки, америка һөкүмитиниң юқири дәриҗилик хадимлири аллиқачан бу мәсилиләр һәққидә гәп қилишни башлап болди. Мәсилән алсақ, америкиниң хәлқара диний ишлар баш әлчиси сам бровнбәк уйғурларниң яманлишип кетиватқан әһвали тоғрилиқ өзиниң әндишидә икәнликини билдүргили хели болуп қалди. Һазир юқири дәриҗилик хәлқаралиқ тәшкилатлар, мәсилән, бирләшкән дөләтләр тәшкилати вә бир қисим хусусий тәшкилатларму уйғурлар һәққидә сөз қиливатиду. Уйғур тарихи билән шуғулланғучи америкилиқларму давамлиқ һалда өзлириниң уйғурлар һәққидики қарашлирини ташқи дуня билән ортақлишиши, хусусий ширкәтләр уйғур даваси билән шуғуллиниватқан тәшкилатларни мәбләғ билән тәминлиши, америка дөләт мәҗлисиниң уйғур даваси қиливатқан тәшкилатларни маддий җәһәттин қоллап қуввәтлиши буниңда техиму муһим. Һазир қарайдиған болсақ пуқравий вә хусусий тәшкилатлар уйғурлар мәсилисигә көңүл бөлүш вә буни техиму чоңқурлаштуруш үчүн көплигән хизмәтләрни қиливатиду.”

Мәлум болушичә, америка билән хитай оттурисидики сода урушиниң барғансери юқири пәллигә чиқиши билән уйғурлар мәсилиси америкиниң ташқий сияситидә көпләп тәкитләнмәктә икән. Буниң әң рошән бир ипадиси уйғурларниң бастурулуши һәққидики әндишиләрниң америка-хитай мунасивитидә тәйвән мәсилисидин қалсила иккинчи мәсилә болуп билинишигә әкс әтмәктә икән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.