Уйғур мәсилиси һәққидә 2019-йилиға аит қияслар

Мухбиримиз ирадә
2018.12.27
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
bir-belwagh-bir-yol-xitay-teshwiqati.jpg “бир бәлвағ бир йол” пиланиниң хитайдики тәшвиқатлиридин көрүнүш. 2017-Йили 28-апрел, бейҗиң.
AP

2018-Йили хитай һөкүмити уйғур елидә “қайта тәрбийә мәркизи” намидики лагер түзүмини йолға қоюш арқилиқ уйғурларға қаратқан зулумини мислисиз күчәйткән бир йил болди. Хәлқарадики нурғун муһим ахбарат органлириниң хәвәрлири вә кишилик һоқуқ органлириниң күчлүк пакити асасида бу йил 8-айда бирләшкән дөләтләр тәшкилати хитай һөкүмитиниң уйғур елидә лагер ачқанлиқини җакарлиди. Америка һөкүмитиму ишәнчлик мәлуматлар асасида уйғур елидики лагерларда аз дегәндә 2 милйон кишиниң лагерға қамалғанлиқини билдүрди. Буниң билән тарихта “кәлмәскә кәтти” яки америкида “қайта йүз бәрмәйду” дегән шоар билән тонулидиған натсистлар дәвридики йиғивелиш лагери түзүминиң хитайда қайта тирилдүрүлгәнлики җәзмләштүрүлди.

Америка уйғур бирләшмисиниң рәиси илшат һәсән әпәнди 2018-йилиниң уйғурлар үчүн һәқиқәтәнму бир зулмәтлик бир йил болғанлиқини вә буниң хәлқара ахбаратлардиму йетәрлик дәриҗидә инкас қозғиғанлиқини билдүрди.

Хәлқарадики кишилик һоқуқ органлири, дуняниң һәрқайси җайлиридики уйғур вәзийитигә көңүл бөлидиған илим игилири-мутәхәссисләр түрлүк усулларда бу лагерларни паш қилди вә хитайға болған наразилиқини ипадә қилди. Америка дөләт мәҗлисидики марко рубийо вә киристофер симис қатарлиқ мәҗлис әзалири башчилиқида уйғурларға аит қанун лайиһәси тонуштурулди. 15 Дөләтниң хитайда турушлуқ баш әлчилири бирликтә хитай әмәлдарлириға имзалиқ мәктуп йоллаш арқилиқ уйғур елини зиярәт қилишни тәләп қилди. Бирләшкән дөләтләр тәшкилатиму районға мустәқил тәкшүргүчи әвәтиш һәққидә хитайға тәләп қойди. Бирақ, хитай һөкүмити хәлқараниң тәнқидлиригә вә мустәқил тәкшүрүш һәққидики тәләплирини рәт қилиш билән биргә лагер қурулушлирини йәниму кеңәйтти. Илшат һәсән әпәнди хәлқара җамаәтниң хитайни һәқиқәтән қилмишидин ваз кечишкә қистайдиған әмәлий һәрикәт елип баралмиғанлиқини билдүрди.

Ундақта, 2019-йилида уйғурлар вәзийитидә бир өзгириш йүз берәмду? австралийәдики “ташқи сиясәт көрсәтмиси” намлиқ гейо-сияси хәвп тәтқиқат оргининиң тәтқиқатчиси җонитин франчис мәзкур тәтқиқат оргининиң тор бетидә елан қилған “2019-йилиға аит алдин мөлчәр: хитай вә уйғур мәсилиси” мавзулуқ мақалисидә йеңи бир йил ичидә дуня дөләтлириниң хитайға нисбәтән тор җасуслуқи, әқлий мүлүк һоқуқи мәсилиси, қәрзгә боғуш дипломатийәси, истратегийәлик зиддийәтләр вә сода уруши қатарлиқлар мәсилиләр бойичә һәр тәрәплимә бесиминиң артип, охшимиған сәпләр бойичә дипломатик бесиминиң артиши мумкинликини, мана мушундақ әһвалда һәрқайси дөләтләргә уйғур мәсилиси үстидә хитайға бесим қилидиған үнүмлүк пурсәт туғулуши мумкинликини билдүргән.

Елшат һәсән әпәндиму юқириқи көз қарашни қоллап, уйғурларға келиватқан зулумни аяғлаштуруш үчүн хәлқара җәмийәт хитай коммунист һакимийитиниң дуняға бир хәвпликини тонуп йетиши шәрт, дәп көрсәтти.

Тәтқиқатчи җонитин франчис мақалисидә йәнә уйғур мәсилисиниң ислам дунясида бара-бара тонулушиға әгишип, 2019-йили хитай һөкүмитиниң уйғур мәсилиси сәвәблик мусулман дөләтлиридә вә яки дуняниң һәрқайси җайлиридики мусулман аммисиниң күчлүк наразилиқиға дуч келиши мумкинликини билдүргән. Униң пәрәз қилишичә, бундақ наразилиқ һәрикәтлири гәрчә муһәммәд пәйғәмбәрниң рәсимини сизғанда қозғалғандәк ундақ күчлүк болмисиму, әмма йәнила диққәткә сазавәр болғудәк көләмдә болуши мумкин икән. Шуңа аптор юқиридики ғәрб дөләтлириниң дипломатик бесимини күчәйтиши вә мусулман хәлқ аммисиниң наразилиқиниң күчийиши билән хитайниң әң муһим иш пилани болған “бир бәлвағ бир йол” истратегийәсиниң кеңийиши, болупму шәрқий-җәнубий асия дөләтлири вә африқа дөләтлиридә риқабәткә дуч келиши вә хитайниң оттура шәрқтики тәсир күчигиму риқабәт пәйда қилиши мумкинликини билдүргән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.