Ursula xanimning weqesi Uyghur mesilisini yene bir qétim xelq'ara kün tertipke ekeldi

Muxbirimiz irade
2015-12-30
Élxet
Pikir
Share
Print
Saqchilar chet'ellik muxbirlarning kishilik hoquq pa'aliyetchisi ema chén gu'angchéng salametlik tekshürtüwatqan chawyang doxturxanisigha kirishini tosuwatqan körünüsh. 2012-Yili 2-may, béyjing.
Saqchilar chet'ellik muxbirlarning kishilik hoquq pa'aliyetchisi ema chén gu'angchéng salametlik tekshürtüwatqan chawyang doxturxanisigha kirishini tosuwatqan körünüsh. 2012-Yili 2-may, béyjing.
AFP

Firansiyede neshrdin chiqidighan "Lobs" xewer zhurnilining béyjingda turushluq muxbiri ursula gotiyér xitay hökümiti "Xelq'araliq bir jihad teshkilati" ning biwasite yolyoruqigha asasen élip bérilghan térrorluq herikiti, dep atighan bay kömürkan weqesini xitay hökümiti ilgiri sürgendin perqliq halda chüshendürüp "Bu yerliklerning hökümetning ijralirigha bolghan naraziliqidin kélip chiqqan öch élish xaraktérlik heriket, uni xelq'ara jihad herikitige baghlaydighan yéterlik ispat yoq, uning parizhdiki térrorluq hujumi bilenmu héchqandaq oxshash teripi yoq" dégenliki üchün xitay hökümiti teripidin "Térrrorluqni qollash" bilen eyiblendi we wizisi yéngilinip bérilmey, xitaydin chiqiriwétildi. Bu weqe del "Xitayning térrorluqqa qarshi turush qanuni" xelq'ara kishilik hoquq organliri we közetküchiler arisida Uyghurlar, tibetlerge oxshash milletlerge bolghan bésimini kücheytiwétishi mumkin, dep endishe peyda qiliwatqan bir mezgilde yüz bergenliki üchün xelq'arada zor diqqet qozghighanliqi ilgiri sürülmekte.

"Wal strit zhurnili", "Nyuyork waqti géziti", "S n n téléwiziyisi", "Washin'gton pochtisi", "Gardiyan géziti", "B b s" qatarliq nurghunlighan xelq'araliq axbarat we téléwiziyiler we shundaqla herqaysi döletlerning döletlik xewer wasitiliride bu mesile tonushturuldi. Ursula xanim bezi xelq'ara axbaratlargha söz qilip, xitay hökümitining bu herikitini xitay hökümitining ichki we tashqi axbaratni kontrol qilishqa urunushi, dep eyiblidi we özige qaritilghan eyibleshlerni qet'iy ret qildi.

Xitayning "Yer shari waqti" géziti özining munazire bétide "Siz firansuz muxbir ursulaning xitaydin chiqiriwétilishini qollamsiz" dégen so'al bilen bir ray sinash élip barghan idi. "Yer shari waqti" gézitining éytishiche, 27- dékabir küni axsham sa'et 7:00 giche dawam qilghan ray sinash netijiside 95 pirsentke yéqin kishi ursulani xitaydin chiqiriwétilishi kérek, dep awaz bergen. Amérikidiki"S n n" téléwiziyisi ursula xanimni ziyaret qilip, xitay tor qollan'ghuchilirining bundaq awaz bérishige qandaq qaraydighanliqini soridi. U buninggha jawab bérip, "Elwette achchiqim keldi. Ular méning maqalemni oqush pursitige érishelmigen. Chünki maqalini xitaydiki tor betlerde élan qilghili bolmaydu. Ular méning zadi néme yazghinimni bilmey turup awaz bergen" dédi.

S n n muxbiri kiristi stowt ursuladin "Uyghurlar heqqidiki maqalingiz seweblik xitay sizni chiqip kétishke mejburlidi. Del mushu peytte xitayning térrorluqqa qarshi turush qanuni maqullandi. Sizche xitaydiki Uyghurlarning weziyiti téximu nacharliship kétermu?" dep soridi. Ursula xanim buninggha jawab bérip, "Elwette. Uyghurlar üchün, tibetler üchün hetta xitaylarning özi üchünmu shundaq. Chünki 10 yil awwalqi échiwétish siyasetliri barghanséri keynige chékiniwatidu. Bundin kéyin néme oylighinini déyish, uni yézishmu bir jinayet hésablinidu. Bu qanun netijiside erkin oylash, erkin sözleshning hemmisi jinayetke kiridu" dédi.

Amérikidiki neshrdin chiqidighan dangliq zhurnallardin "Wal stirt zhurnili" bu mesilige bolghan bahasini 29- dékabir küni "Béyjing, shinjang we axbarat" namliq maqale arqiliq élan qildi. Maqalide mundaq déyilgen:
"Xitay tashqi ishlar ministirliqining 26- dékabir künidiki firansuz zhurnalistning wizisini yéngilap bermeslik qarari béyjing hökümitining chet'ellik zhurnalistlargha qaratqan bésimining zoriyiwatqanliqini isharet qilmaqta. U shundaqla yene, xitay hökümitining özining az sanliq milletlerge qaratqan qattiq qolluq siyasitige bolghan tenqidlerge nisbeten qanchilik derijide sezgürlükinimu körsitip béridu."

"Wal sitrit zhurnili"mulahiziside, Uyghur rayonida yéqinqi yillardin buyan zorawanliq, térrorluq weqeliri heqiqeten köpeygen bolsimu, emma ularning intayin iptida'iy usullarda élip bérilghanliqini, 2014- yili 1- mart küni künming poyiz istansisidiki hujumni gerche 8 hujumchi pilanliq halda qilghan bolsimu, emma uningmu yene partlatquchlar we aptomatlar bilen emes, yene oxshashla pichaq bilen élip bérilghanliqini éytip, "Mana bu amillar bu heriketlerning intayin töwen sewiyilik we cheklik menbeler" ge tayinidighanliqini körsitip béridu, dep eskertken we mundaq dégen:
"Béyjing hökümiti bolsa shinjangdiki barliq qarshiliq heriketlirining chet'ellerdiki térror teshkilatlirigha bolupmu 'sherqiy türkistan islam herikiti' teshkilatigha chétishliq ikenlikide ching turidu. Emma bu teshkilatning téxiche mewjutluqi éniq emes. Amérika hökümiti bolsa bu teshkilatni térror teshkilati tizimlikidin chiqiriwetti."

"Wal sitrit zhurnili" mulahizisi axirida, ursulaning Uyghur mesilisini otturigha qoyghanliqi üchün xitaydin chiqiriwétishini töwendikidek bahalighan:
"Béyjing hökümiti özige qaritilghan barliq tenqidlerni meyli u ichki yaki tashqi bolsun, hemmisini jazalash arqiliq we ularni ' térrorluqni qollash' dep qarilash arqiliq yürikidiki ensireshni ashkarilap qoydi. Eger uning özige ishenchi bolghan bolsidi, u halda u ursula xanimdek chet'el muxbirlarning shinjang we tibetke bérishigha yol qoyghan we ularning bu rayonlardiki emeliyetni chüshinishige yol qoyghan bolatti. Biraq, xitay kompartiyisi yene bir qétim heqiqetning özining siyasiy kontrolini buzuwétishidin ensireydighanliqini körsitip berdi."

Bügün yene, firansiyediki 40 tin artuq zhurnalist we tehrir "Lé mondé" géziti arqiliq ortaq bayanat élan qilip, xitay hökümitining ursula xanimni chiqiriwetkenlikige naraziliq bildürdi. Ochuq xette mundaq déyilgen:
"Biz xitay xelq jumhuriyitining ursula xanimgha qaratqan haqaret xaraktérlik mu'amilisini qattiq tenqid qilimiz... Xitayda on yildek turghan biri bolush süpiti bilen uning xitay heqqidiki bilimi chongqur. U ilgiri xitay hökümitige qarshi namayishlar dawamliq yüz bérip turidighan shinjang we tibetke barghan. Xitaydiki resmiy axbarat wasitiliri bundaq weqelerni tilgha almaydu. Emma ular bar küchini ishqa sélip chet'ellik zhurnalistlarni bu rayonlargha bérishtin tosidu. Bolupmu muxbirlarning shinjanggha bérip u yerde keynige kiriwalghan puqrache kiyimlik saqchilarning teqiblishi astida xizmet qilishi intayin qéyin. U yerge bérishqa jür'et qilghan muxbirlar bolsa tutqun qilinip, rayondin chiqiriwétilidu. Ursulaning shinjang we tibet mesilisige bolghan qiziqishi uni xitayning qara tizimlikige chüshürüp qoydi".

Firansuz zhurnalistlar we tehrirler bayanati axirida yene, firansiye hökümitining mezkur mesilidiki pozitsiyisinimu yéterlik emes, dep tenqid qilghan. Ular, firansiye hökümitining xitay bilen bolghan iqtisadiy munasiwetlirige tesir yétishidin ensirep, xitay hökümitining tinchliqperwer kishilik hoquq adwokatlirini türmige qamashqa oxshash heriketliridimu jim turuwalghanliqini bildürgen.

Firansiye tashqi ishlar ministirliqi düshenbe küni ursula mesiliside bayanat bergende peqet özlirining bu ehwaldin epsuslan'ghanliqini bildürüsh bilenla boldi qilghan idi.

Xelq'ara muxbirlarni qoghdash komitéti asiya ishliri diréktori bob ditiz bu heqte radi'omizgha bergen bayanatida, chet'ellik muxbirlarning chiqiriwétilishige oxshash weqelerning ilgirimu yüz bergenlikini, bu mesilide chet'el hökümetlirining choqum diplomatiye küchini ishqa sélip, buninggha naraziliq bildürüshi we buni ayaghlashturushqa küch chiqirishi kéreklikini bildürgen idi.

Toluq bet