Хитай уйғур ненини карханилаштуруп немә мәқсәтләргә йәтмәкчи? (1)

Мухбиримиз гүлчеһрә
2021-10-27
Share
uyghur-nan-girde.jpg Уйғур навайниң тонурға гирдә йеқиватқан көрүнүши. 2009-Йили 14-июл, үрүмчи.
AP

Тонур нан уйғурларниң узақ тарихқа игә хас вә асаслиқ йемәклики болуп қалмастин нан ишләпчиқиришни кәсип қилған навайчилиқ уйғур җәмийитидики миллий хаслиққа игә хас муқим вә таянч кәспий игиликиниң бири болуп кәлгән. Шуңа уйғурниң дастихини нандин айрилалмиғандәк һәр уйғур мәһәллисидиму чоқум навайханилар болиду.

¡¡Хитай һөкүмити йеқинқи йилларда уйғур дияри миқясида башлиған мәһәллиләрни чеқип түзәш җәрянида, кәспий навайханиларниңму пүтүнләй чеқип ташланғанлиқи мәлум иди. Арқидин хитай даирилириниң пүтүн уйғур дияридики "һәрқайси җайлар өз әмәлийитигә бирләштүрүп, нанчилиқ кәспини тәрәққий қилдуруп көләмләштүрүш, тонур вә нанни деһқанларниң киримини ашурушқа түрткә болидиған, иқтисадий тәрәққиятни илгири сүридиған йеңи маторға айландуруш" дегәндәк тәшвиқатлириму мәйданға кәлгәниди.

Хитайниң йеқинқи йиллардики нанчилиқ кәспини тәрәққий қилдуруш намидики мунасивәтлик тәшвиқат хәвәрлиридин мәлумки, 2018-йили хитай һөкүмитиниң "шинҗаң ашлиқ кәспи җәмийити" вә "шинҗаң ашлиқ-яғ мәһсулат сүпитини назарәт қилиш-тәкшүрүш понкити" "нан(қотурмач) ға мәхсус ишлитилидиған буғдай вә униниң коллектип өлчими" ни елан қилип, әслидики әнәниви йәрлик тонурларни чеқип ташлап, орниға чоң көләмлик токлуқ тонурлар билән кәсипләшкән нан ишләпчиқириш үскүнилири өлчимини орнитип, нанчилиқ кәспини көләмләштүрүшкә башлиған.

Нөвәттә навайлиқ кәспиниңму пүтүнләй хитай карханилириниң қолиға өткәнлики мәлум болмақта.

25-Өктәбир "шинҗаң гезити" дин ашкарилинишичә, өктәбирниң бешида "шинҗаң нанчилиқ кәспи тонуштуруш йиғини вә хас йеза игилик мәһсулатлири йәрмәнкиси тйәнҗин шәһиридә өткүзүлгән болуп, 200 хилдин артуқ уйғур нанлири "шинҗаң нени" намида йәрмәнкидә мәркәзлик көргәзмә қилинған. Бу паалийәттә уйғур нан мәһсулатлиридин зор миқдарда заказ елинған.

Заманиви ишләпчиқириш шәкли, өлчәмләшкән мәһсулат сүпити дегәндәк хитайниң өлчәм әндизилири билән бирдинла хитай карханилириниң башқурушиға өткән әнәниви навайчилиқ кәспиниң аталмиш тәрәққияти әмәлийәттә уйғурларға бир әнәниви кәсип вә миллий игиликидин айрилип қелиш елип кәлгән.

Қәшқәрдә ата-кәспий бойичә 40 йилдин артуқ әнәниви навайлиқ билән шуғулланған, -2016йили түркийәгә кәлгәндин кейинму, истанбулдики уйғурлар зич олтурақлашқан зәйтунбурну нурипаша мәһәллисидә навайхана ечип, кәспини давамлаштуруп, нанлири түркийәдики уйғурлар вә башқа амминиң яқтурушиға еришкән навай устам муһәммәт имин алдираш нан йеқиватқан иш үстидә болсиму телефон зияритимизни қобул қилди. Уму өзиниң ата кәспини вәтинини вә бисатини ташлап кетишкә хитай һөкүмитиниң навайларға қаратмилиқ йүргүзгән чәклимә вә тәһдитлири сәвәб болғанлиқини баян қилди. У түркийәгә кәлгәндин буян юртида қалған қалған, навайчилиқ билән шуғуллинип кәлгән ака-инилиридинму хәвәр алалмайватқаникән.

Муһәммәт устам, навайчилиқ билән шуғулланған уйғурларниң шәһәр-базарлардики амма техи татлиқ уйқуда ятқанда, әң аввал ойғинидиған тиришчан, диянәтлик, инсаплиқ кәсип игилири икәнликини, улар өзиниң кәспини худди нандәк муқәддәс билгәчкә һечқачан һаянкәшлик қилип пул тепишни ойлимайдиғанлиқини, навайлиқ кәспиниңму пакизлиқ вә өлчәм һәмдә кәспий әхлақи барлиқини әскәртти.

У йәнә әмдиликтә уйғурлар әң һалал кәсип дәп билип өзигә тайинип тәрәққий қилдуруп сақлап кәлгән ата кәспиниң хитай һөкүмитиниң қолиға өтүши билән әнәниви уйғур навайлиқ кәспидә қоллинип кәлгән тонур, әсваблар вә башқа материялларниңму аста аста истемалдин қелип йоқап кетишидин һәмдә униңға мунасивәтлик уйғур турмуш адәтлири вә мәдәнийитиниңму тәһдиткә учраватқанлиқиға болған әндишилирини билдүрди.

Америкида яшаватқан уйғур тарих вә тил тәтқиқатчиси доктор еқаһар барат, нандин ибарәт уйғур асаслиқ йемәклики кәспи-уйғур навайчилиқиниң хитай һөкүмити тәрипидин конрол қилинип, карханилаштурулушииниң әмәлийәттә бу шәхсий навайчилиқ кәспиниң вәйран қилиниши икәнликини билдүрүп, буниң сәвәбини баян қилип: "нан уйғурларниң әслидила хитай мәдәнийити билән бир әмәсликиниң дәлил-испати" дәйду.

Қаһар әпәнди, "уйғур йәрлик мәдәнийитини көрситип беридиған нан мәдәнийитини йоқ қилишни әмәлийәттә хитайниң уйғурларға елип бериватқан мәдәнийәт қирғинчилиқиниң бир парчиси дәп чүшиниш керәк" дәп йәкүнлиди.

"шинҗаң гезити" вә "тәңритағ тори" қатарлиқ хитайниң уйғур елидин тарқитилидиған тәшвиқат васитилириниң уйғур нени карханилаштурушқа мунасивәтлик хәвәрләрдин мәлумки, хитай һөкүмити йәрлик тонурларни чеқип ташлап, нөвәттә пүтүн уйғур дияри бойичә, мәхсус түрлүк йемәклик нанлирини ишләпчиқиридиған, санаәтләшкән нанчилиқ кәсипләр бағчиси районидин 63и қурған. Нанчилиқ карханиси 510дин, нан йеқиш һәмкарлиқ копиратипи 460тин ашқан. Пүтүн уйғур аптоном райони бойичә һазир мәзкур нан карханилирида күнигә тәхминән 1658 тонна нан ишләпчиқармақта икән.

"тонурда пишмиған нанни нан дегили болмайду" дәп кесип ейтқан қаһар әпәнди йәнә, нан йеқиш тонурдин завутқа йөткәлгәндә буниң әсли әнәниви нан пушуруш кәспиниң йоқилиши билән тәң бир мәдәнийәт вә сәнәтму вәйран қилинидиғанлиқини тәкитлиди.

Қаһар әпәндиниң чүшәндүрүшигә қариғанда, уйғур дияридики миран вә зағунлуқ қәдимий ядикарлиқ излиридин тепилған археологийәлик ядикарлиқлар ичидә уйғурларниң буниңдин 3 миң йиллар илгирики буғдай вә буғдай үнидин ясиған нанлар бар болуп, булар тарихтин хитайлар билән буғдай йәп кәлгән уйғурларниң әзәлдин икки хил иқлимдики, охшимиған мәдәнийәт категорийәсидики хәлқләр икәнликиниң тарихий пакити икән, у, шуңиму уйғурларни "җуңхуа миллити" гәвдисиниң бирқсими, йәни ассимилятсийә қилимән дәватқан хитай даирилириниң уйғурларниң тарихий кимлики сүпитидә сақлинип кәлгән навайчилиқни йоқ қиливатқанлиқини билдүрди.

Һәр бир шәһәргә қурулған нан мәдәнийити кәсипләр бағчиси болса саяһәтчиләргә ечиветилгән вә екскурсийә қилидиған җайларға айландурулған болуп, хитай даирилири, нанчилиқ кәспиниң кичик типтики йәккә кәсиптин амминиң киримини ашуруп бейишқа йетәкләйдиған муқим кәсипкә айландурулғанлиқи, җәнубтики үч вилайәт, бир областта 70 миңдин артуқ кишиниң ишқа орунлишишиға түрткә болғанлиқини тәшвиқ қилмақта. Һалбуки навайларниң дуканлири тақилип, кәң көләмдә тутқун қилинғандин башқа, карханилаштурулған хитай нан ишләпчиқиришп сехлирида уйғурларниң қулдәк ишләшкә мәҗбур болуватқанлиқи мәлум болмақта.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт