Қирғинчилиқниң тәбири вә уйғурларниң паҗиәси давамлиқ муһакимә темиси болмақта

Мухбиримиз әзиз
2020-08-24
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Ишчилар үрүмчидики давалаш үскүнилири завутида қоғдаш кийими тикиватқан көрүнүш. 2020-Йили 27-январ, үрүмчи.
Ишчилар үрүмчидики давалаш үскүнилири завутида қоғдаш кийими тикиватқан көрүнүш. 2020-Йили 27-январ, үрүмчи.
REUTERS

‍Уйғурлар дияридики лагерлар һәққидә техиму тәпсилий вә ениқ болған көплигән испатлар ташқи дуняға мәлум болушқа башлиғандин буян буларниң ялғуз лагерлар биләнла чәклинип қалған һадисә әмәсликиму тәдриҗий билинишкә башлиди. Болупму уйғурлар дияридики мәҗбурий әмгәк вә мәҗбурий туғмас қиливетиш тәдбирлириниң иҗра қилиниши билән бу мәсилә техиму көп саһәниң күчлүк диққитини қозғашқа башлиди.

Ташқи дуня дәсләп бу һадисиләрни «инсанийәткә қарши җинайәт» дәп тәбирлигән болса кейинчә «мәдәнийәт қирғинчилиқи» яки «нопус қирғинчилиқи» дегәндәк аталғулар оттуриға чиқишқа башлиди.

Әнглийәдики ню касил (йеңи қәлә) университетиниң профессори җоанна симс финлей йеқинқи йиллардин буян бу мәсилә һәққидә ойлинип келиватқан уйғуршунас болуп, мутәхәссисләр арисида бу паҗиәни ашу хил охшимиған намда аташтәк һадисиниң омумлишиватқанлиқиға диққәт қилған. Униң қаришичә, толуқ «қирғинчилиқ» шәклини елип болған бу паҗиәләр тоғрилиқ уни удулла «қирғинчилиқ» дәп аташтин иккилиниш әмәлийәттә мәнтиқигә уйғун кәлмәйдикән. Болупму буниңдин 80 йил илгири бир қетим көрүлгән зор қирғинчилиқниң көп хил шәкли һазир уйғур диярида қайтидин оттуриға чиқиватқан болсиму, әйни вақиттики паҗиәни «йәһудийлар зор қирғинчилиқи» дәп атиған дуняниң әмдиликтә уйғурлар дуч келиватқан охшаш қисмәтни «мәдәнийәт қирғинчилиқи» дегәндәк аталғулар билән сүпәтлиши оттурисида зор пәрқ бар икән.

Профессор җоаннаға охшаш пикирдики кишиләрниң йәнә бири вашингтон шәһиридики әң даңлиқ ақиллар мәркизиниң бири болған «като мәркизи» ниң хадими чалсий фоллет (Chelsea Follett) ханимдур. Униң қаришичә, нөвәттә көплигән кишиләр әйни вақиттики натсистлар германийәси қолланған вастилардин мәҗбурий туғмас қиливетиш қилмишиниң уйғур аяллириға тәдбиқлинишини рошән бир түрлүк селиштурма қилишқа болидиғанлиқини тәкитләйду. Йәнә келип бу васитә бирләшкән дөләтләр тәшкилати (б д т) ниң «қирғинчилиқ» һәққидики тәбиридиму алаһидә орун алған. Униң билән болған сөһбитимиз җәрянида у бу тоғрисида алаһидә тохтилип өтти.

«Бу хил селиштурушимиздики сәвәб шуниңдики, биз һәрқачан тарихий йосунда аз сандики мәлум бир етник гуруппиниң пәрзәнт сани җәһәттә башқа бир етник гуруппиға қариғанда аз нисбәттә көпийишидәк бир реаллиқни йәнә бир қетим көрүватимиз. Бу һәрқачан мәҗбурий туғмас қиливетиш васитиси арқилиқ әмәлгә ашуруп келиниватиду. Хитай һөкүмитиниң һазир уйғурларға мушу хил қәбиһ усулни қоллинишида аз дегәндиму икки хил һәрикәтләндүргүч амил мәвҗут: бири һөкүмәт ‍уйғурларниң сан җәһәттики көпийишини зинһар халимайду. Дәрвәқә улар буни һәргизму ашкара сорунларда ейтип йүрмәйду; йәнә бири болса хитай һөкүмити намда илгирики ‹пиланлиқ туғут' сиясити бойичә пәрзәнтлик болуш санини ашурғандәк көрүнсиму әмәлийәттә кона сиясәт йәнила иҗра болуватиду. Буниңда мәҗбурий һамилә чүшүрүш вә туғмас қиливетиш көп қоллиниливатиду. Хитай һөкүмити илгири буни ‹‍аһалә саниниң һәддидин ташқири көп болуп кетишиниң алдини елиш тәдбирлири' дейиш арқилиқ өзлирини ақлап кәлгән иди. Әмдиликтә болса хитай һөкүмити сан җәһәттики зорийишни халимайдиған етник түркүмниң санини азайтишта мушу хил қәбиһликләрдин пайдилинип өз арзусиға йетиватиду.»

Вашингтон шәһиридики «коммунизм қурбанлири хатирә фонди» ниң алий тәтқиқатчиси адрян зенз болса бу мәсилидә хитай һөкүмитиниң толиму устатлиқ қиливатқанлиқиға диққәт қилған кишиләрниң бири. Униң қаришичә, хитай һөкүмити хәлқараниң «қирғинчилиқ» һәққидики соаллиридин яндап өтүп кетиш үчүн қирғинчилиқниң нурғун һалқилирини йошурун рәвиштә давам қилдурған. Йәнә келип, бу һәқтики учурларни қаттиқ контрол қиливалған. Буниң билән хәлқараниң бу мәсилидики чуқанлириға қарши бирмунчә «мудапиә теми» соқуп чиққан.

«Әмди хитай тәрәптин елип ейтсақ улар һазир биз билидиған ашкара шәкилдики вә өлчәмдики усулда қирғинчилиқ қиливатқини йоқ. Улар бу җәһәттә дуняниң көзини бояш үчүн биз дәватқан қирғинчилиқ қилмишини ташқи дуня ‹мана бу ашкара қирғинчилиқ әмәсму?' дәп соал қоялмайдиған дәриҗидә вә йосунда давам қиливатиду. Немишқа дегәндә ‹мәдәнийәт қирғинчилиқи' дегән бу аталғу әмәлийәттә қануний бир аталғу әмәс, әксичә бу бир уқум характерлик аталғу, халас. Шуңа бу аталғудики қилмишқа қануний тәртиптә җаза бәргили болмайду. Шуңа контроллуқни күчәйтиш, аһалини сан вә сүпәт җәһәттә өзгәртиш һәмдә бу хәлқни һәқ берилмәйдиған әмгәк күчигә айландуруш наһайити устилиқ билән түзүп чиқилған узун мәзгиллик истратегийәдур.»

Чалсий ханимниң билдүрүшичә, уйғурлар нөвәттә дуч келиватқан иҗтимаий паҗиәни удулла «қирғинчилиқ» дәп аташ мәйли униң характери яки көлими нуқтисидин алғанда пүтүнләй қобул қилишқа болидиған һадисә икән. Болупму хитай һөкүмитиниң мәтбуатлиридин мәлум болған «өлүм җазаси» вә «туғмаслиқ һалқиси» ниң мутләқ көп қисминиң хитай аһалисиниң нисбитидә йоқниң орнида болуватқан уйғурларға тәтбиқлиниши буниңға йетәрлик испат болалайдикән.

«Мениңчә бу ишларни қирғинчилиқ дәп аташниң унчә хата кетидиған йери йоқ. Әмма буни қирғинчилиқ дәп ‍аташта кичиккинә соал чүшидиған бир мәсилә бар: хитай һөкүмити һазир ғайәт зор көләмдә уйғур аяллириға қарита мәҗбурий туғмас қиливетиш чарилирини қоллиниватиду. Бирләшмә хәвәр агентлиқиниң бу йил июндики тәкшүрүшидә уйғур аяллириниң бу җәһәттә қандақ қурбанлиқ қилиниватқанлиқи, уларға теббий дорилар вә үскүниләрни мәҗбурлаш арқилиқ ‍оператсийә қилмай турупла мәҗбурий туғмас қиливетишни қандақ әмәлгә ашуруватқанлиқи, шуниң билән биргә мәҗбурий һамилә чүшүрүветиш арқилиқ нәччә йүзмиң бовақни көздин йоқатқанлиқи дегәнләр ашкара болди. Әмдиликтә болса биз өткән бир йилниң ичидә уйғурларниң нопусидики көпийиш нисбитиниң 24 пирсәнт төвәнлигәнликини көрүватимиз. Буниң сәвәби немә десиңиз 2018-йилида хитайдики мәҗбурий туғмас қиливетиштә ишлитилгән пүтүн т шәкиллик үзүкниң 80 пирсәнти шинҗаңдики уйғур аяллириға селинған. Әмма уйғур аяллириниң сани хитайдики аяллар саниниң икки пирсәнтигиму йәтмәйду. Мушуниң өзидинла шинҗаңдики мәҗбурий түс алған бу хил нопус контроллуқи қилмишиниң уйғурларниң нопусни азайтиштәк маһийитини көрүп йетәләймиз.»

Докур адрян зензниң пикричә, дуня һазир барғансери «қирғинчилиқ» дәп аташқа майил болуватқан уйғурлар дияридики паҗиә һәққидә ялғуз һөкүмәтләрниң ағзиғила қарап олтуруш купайә қилмайдикән. Буниңда һәр бир инсанниң бир кишилик мәҗбурийити болуп, буниң әң аддий бир шәкли хитайдики «қирғинчилиқ» һадисисиниң муһим һалқилиридин болған мәҗбурий әмгәк мәһсулатлирини байқутлаш икән. Йәнә келип бу һәммила адәмниң қолидин келидиған бир иш икән.

«Биз бу йәрдә асаслиқи һөкүмәт контрол қиливатқан мәдәнийәт қирғинчилиқиниң әмәлийәттә аллиқачан лагерларда ‹меңә ююш' шәклидә башлинип болғанлиқини, иккинчи қәдәмдә болса буниң мәҗбурий әмгәк басқучини, ахирида болса әвладлар арисидики үзүкчиликниң барлиққа келиватқанлиқини көрүп туруптимиз. Бу йәрдики әң чатақ бир мәсилә һазир ғәрб дунясидики бизгә охшаш истемалчиларниң өзлириму билмигән һалда мушундақ бир зор сүйқәстинң шериклиригә айлинип қелиш һадисисидур. Чүнки биз хитайдики тәминат зәнҗирлиридин келиватқан тоқумичилиқ буюмлири яки башқа мәһсулатларни сетивалған вақтимизда тәбиий һалда мушу хил ‹заманиви қуллар әмгики' ниң шериклири болуп қалимиз. Бу мәһсулатлар шинҗаңда ишләнмигән һаләттиму шундақ болуши мумкин. Чүнки һазир нурғун уйғур яшлири ичкиридики хитай завутлириға ишчилиққа йоллиниватиду. Ғәрб истемал базириниң бу мәһсулатларға қучақ ечиши болса маһийәттә бу қәбиһликни малийә җәһәттин қоллиғанлиқ болиду.»

Мәлум болушичә, нөвәттә хитай һөкүмитиниң уйғурларни бастуруш қилмишини «қирғинчилиқ» дәп аташ чуқанлири барғансери юғури пәллигә көтүрүлүватқан болуп, буниңға аваз қошуватқан һәр саһә әрбаблириниң саниму тездин ашмақта икән.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт