Уйғурлар дияридики тоқунушлар вә "иккинчи пәләстин" чүшәнчиси (1)

Мухбиримиз әзиз
2017-07-31
Share
elliot-sperling-ilham Профессор еллйот сперлиң бейҗиң зияритидә ваң лишйоң (солдин биринчи), илһам тохти вә тибәт язғучи восер (оңдин биринчи) билән, 2012-йили
RFA/Elliot Sperling

Нөвәттә уйғурлар диярида давам қиливатқан сиясий вәзийәтниң кәлгүси тәрәққияти кишиләр көңүл бөлидиған темилардин болуп қеливатқанлиқи мәлум. Буниң билән бир қисим кишиләрдә "район миқясидики бу хил йүзлиниш иккинчи пәләстин вәзийитиниң шәкиллинишигә йол ечиши мумкин" дәйдиған қарашниң шәкиллиниватқанлиқиму диққәткә сазавәр болмақта.

Уйғурлар дияридики сиясий вәзийәтниң җиддийлишип бериши һәмдә хитай һөкүмитиниң қаттиқ қоллуқ билән иҗра қиливатқан миллий, диний вә иқисадий тәдбирлири барғансери уйғурлар мәсилисини хәлқара ахбаратлардики қизиқ нуқтиларниң биригә айландурмақта. Сиясий җәһәттин омумйүзлүк қаттиқ қоллуқ билән башқуруливатқан районда тинчлиқ вәзийитиниң оттуриға чиқиш мәсилиси болса һәрқачан анализчиларниң диққитидә болуп келиватқанлиқи мәлум.

Уйғурларниң мәвҗут һалити билән бивастә тонушлуқ болған анализчилар ичидә хитай өктичи зиялийлиридин ваң лишюң дәсләп болуп "уйғурлар дияриниң пәләстинлишиши" һәққидә пикир қилғанларниң биридур. У өзиниң "мениң ғәрбий юртум, сениң шәрқий түркистаниң" намлиқ әсиридә мәхсус бу һәқтә тохталған болуп, униңда мундақ икки вәқәликни мисал кәлтүриду: бири, һәр күни кәчлики бәлгилимә бойичә мәйдандики байрақ хадисидин хитай дөләт байриқини чүшүрүп мәктәп ишханисиға әкирип қойидиған йәттә яшлиқ оқуғучиниң байрақни қатлап болғандин кейин йәргә ташлап бир қетим дәссиветиши; йәнә бири, уйғурлар дияриға барған хитайларға көзлиридин өчмәнлик отлири чақнап турған балиларниң арқисидин таш етип қоғлиши. Аптор бу әһвалларни "балиларниң вуҗудида әкс әткән миллий өчмәнликниң дәриҗиси" дәп шәрһилигән һәмдә буни пәләстиндики малиманчилиқ вәзийитидә әкс әткән кәйпият билән селиштурған.

Уйғурлар дияридики реаллиқниң мушу тәриқидә давам қилса оттура шәрқтә өткән әсирдин башлап давам қиливатқан "пәләстин мәсилиси" гә охшаш характерни елиш мумкинчилики, шуниңдәк исраилийә-пәләстин тоқунуши билән уйғурлар дияридики хитай һөкүмитигә қарши кәйпиятниң охшашлиқи вә пәрқи һәққидә хитай язғучиси таң дәнхуң әйни вақитта америка индияна университетиниң профессори еллйот сперлиң билән мәхсус сөһбәттә болған иди. Таң дәнхуң ханимниң  бу соални келип чиқиши йәһуди болған еллйот сперлиңдин сориши билән у бу мәсилини аддийла шәкилдә ундақ яки мундақ дәп һөкүм қиливетишниң һазир нурғун кишиләрни қаймуқтуруватқанлиқини алаһидә тәкитлигән. Униңчә, алди билән бу икки мәсилиниң өзигә йошурунған бәзи маһийәтлик тәрәпләрни диққәттин сақит қилишқа болмайдикән. У бу һәқтә мундақ дәйду:

"пәләстин-исраилийә мәсилиси бир чоң трагедийә. Йәһудилар вә пәләстинликләрниң һәр иккисиниң дөләт қуруш һәққи бар. Әмма тибәт мәсилиси, уйғурлар мәсилиси қатарлиқларниң пәләстин-исраилийә тоқунушиға задила охшимайдиған тәрәплири бар. Буниң бири, хитай тибәтни ишғал қиливалмиса, шуниңдәк шәрқий түркистанни игиливалмиса , хитай миллити һалак болуп кетидиған иш йоқ.  Лекин пәләстин-исраилийә тоқунуши болса, һәр икки тәрәпниң мәвҗут болуши яки һалак болушиға берип тақишиду. Шуңа һәр икки тәрәп өз ‏- ара мурәссә қилиши, шуниңдәк өзлиридин өткән хаталиқларни етирап қилиши лазим.

Шуңа бу мәсилиләрни селиштурсақ, уларда охшап кетидиған җайларму бар, шуңа бу ишлар бәкму мурәккәп. Бәзи ғәрпликләр "мән тибәтни қоллаймән" яки " мән шәрқий түркистанни қоллаймән" дейиши мумкин. Әмма улар, бу мәсилиләрниң көп тәрәплимә мәсилә икәнликини чүшәнмәйду. Оттура шәрқ мәсилисиму шундақ. Буниңдиму охшаш болмиған қоллашлар мәвҗут, әмма бу қоллашларниң қайсисиғила қаримаң, уларда һәрқачан бир һиссий туйғуниң һөкүмран икәнликини байқайсиз. Бу йәрдә инсанлар һәмдә мәдәнийәт амиллири диққәттин сақит қиливетилгән, халас. Бу йәрдики мәсилә немә дегәндә, дуняниң өзи әмәлийәттә мурәккәпликкә толғандур. Мусулманлар дунясида дәрвәқә йәһудиларға қарши әнәнә мәвҗут, әмма бу һәммила адәм шундақ дегәнлик әмәс. Мениң бу йәрдә демәкчи болғиним шуки, шәхсән мән өзүм исраилийәниң һазирқи сиясәтлирини тоғра дәп қаримаймән. Мениң нетаняху биләнму хошум йоқ, ликуд партийәсиниң сиясәтлириниму қобул қилмаймән. Шуниң билән биргә, исраилийәниң ғәрбий қирғақ һәмдә газа районидики мустәмликә сияситигә қарши туримән. Шуңа икки тәрәпни өз ‏- ара урушқичә, мәсилини мурәссә арқилиқ һәл қилсикән, дәймән."

Пәләстин-исраилийә мәсилиси дегәндә һәрқачан кишиләрниң көз алдиға ис-түтәккә толған җәң мәйдани, партлаватқан бомбилар һәмдә террорлуққа четишлиқ мәнзириләр келидиғанлиқи һәққидә сөз қилған еллйот сперлиң һәр бир һадисиниң оттуриға чиқишидики сәвәб-нәтиҗә мунасивитигә әқлийлик билән һөкүм қилишниң муһимлиқини тәкитләйду. Униң қаришичә, "террорлуқ" шәклидә кишиләрниң диққитигә чүшкән һадисииләрниң һәммисини аддийла йосунда бир таяқта һәйдәп сәлбий муамилидә болуш адиллиқ болмайдикән. У бу һәқтә мундақ деди:

" әмма, нурғун кишиләр бу хилдики мәсилиләрдә бәкла аддий калла билән тәпәккур қилишқа адәтлинип қалған. Һазир фейсбук яки тиветтерға қарайдиған болсақ, мушундақ аддий қарашлар тезла қобул қилиниватиду. Шу қатарда пәләстин-исраилийә тоқунуши, тибәт мәсилиси, шинҗаң мәсилиси қатарлиқларму шундақ болуватиду. Һазир бәзиләр" уйғурларниң һәммиси террорчи" дәватиду. Биринчидин, шинҗаңда террорлуқ барму, дегәндә терорлуқниң мәвҗутлуқини етирап қилишимиз лазим, әмма буниң өзи уйғурларниң өз әркинликини қолға кәлтүрүш һәркитини терорлуқ һәркәт, дегәнликкә баравәр әмәс; иккинчидин, бирқисим уйғурларниң бәзи терорлуқ вастилирини талливалғанлиқи хитайниң бастуруш һәрикәтлириниң тоғрилиқиға баһанә болалмайду. Мәсилән, пәләстинликләрму террорлуқ вастилирини қолланған, әмма буниң өзи нетанияху яки ликуд партийәсиниң қилғанлири тоғра, дегәнликкә дәлил болалмайду. Йәнә бир яқтин алсақ, исраилийәниң өзидә нетаняхуға яки ликуд партийәсигә қарши кишиләр бар. Улар өз наразилиқини ипадиләш үчүн намайиш қилса болиду; ишғалийәт сияситигә қарши һәрбийләр ғәрбий қирғаққа яки газа райониға берип һәрбий мәҗбурийәт өтәшни рәт қилса болувериду. Әмма хитай җәмийитидә мушундақ қилиш мумкинму? һалбуки, сиз һәрқандақ бир ғәрбликтин "пәләстинликләр, тибәтләр вә уйғурлардин кимниң һали әң начар? " дәп сорисиңиз, шүбһисизки, улар " пәләстинликләрниң һали әң начар" дәп җаваб бериду."

Профессор еллйот сперлиңниң қаришичә, мәйли чәтәлдә болсун яки хитайниң өзидә болсун, пәләстин-исраилийә тоқунушиға охшаш мурәккәп мәсилиләр тоғрисида сөз болғанда кишиләрдики аддийғинә һөкүм чиқириш хаһиши сәвәбидин мәсилиниң маһийити, униң көп қирлиқ алаһидилики бир яққа қайрилип қелип, иккиләмчи амиллар асасий тәрәпкә өтүп қалидикән. Бу болса кишиләрни тәпәккүрдики хаталиққа башлайдиған бир зор амил икән. У бу тоғрилиқ мундақ дәйду:

"шуңа бу мәсилиләр әмәлийәттә бәкла мурәккәп вә көп тәрәплимә амилларни өз ичигә алиду. Әмма, биз мәсилини бәкла аддий ойлаймиз. 1967-Йилидин илгири америкилиқлар исраилийә яхши, әрәбләр әски, дәп ойлайтти. Һазир болса бу әһвалниң тәтүриси шәкиллиниватиду. Нурғун инсанлар мана мушу йосунда мәсилигә аддий қарашқа адәтлинип қалғанлиқи үчүн асанла һөкүм чиқириветиду. Худди өткәндә бәзиләр " еллйот сперлиң қандақисигә һәр қетим хитайға беришқа виза алалайду? у җәзмән хитайниң җасуси!" дегән иди. Йәнә бәзиләр " хитай һөкүмити немишқа (тибәт өктичи зиялий) восерни қолға алмайду? у җәзмән компартийәниң җасуси!" дегән болса, йәнә бәзиләр илһам тохти қолға елиништин илгириму мушундақрақ гәпләрни қилған иди. Әмдиликтә болса мән хитайға бериштин мәни қилиндим. Мени хитайниң җасуси, дегән шу инсанлар әмди буниңға немә дәйдикин?"

Пәләстин-исраилийә тоқунуши изчил һалда дуняниң диққәт мәркизидә болуп келиватқан, әмма маһийәттә әмәлий әһвали униңдинму начар болған уйғурлар дияри етибарсиз қеливатқан әһвалда, йәнә бир қисим қәләм саһиблириниң язмилири бу җәһәттики мәсилиләрни чүшәндүрүштә мәлум иҗабий рол ойнаватқанлиқи мәлум.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт