Uyghurlar diyaridiki toqunushlar we "Ikkinchi pelestin" chüshenchisi (1)

Muxbirimiz eziz
2017-07-31
Share
elliot-sperling-ilham Proféssor éllyot spérling béyjing ziyaritide wang lishyong (soldin birinchi), ilham toxti we tibet yazghuchi wosér (ongdin birinchi) bilen, 2012-yili
RFA/Elliot Sperling

Nöwette Uyghurlar diyarida dawam qiliwatqan siyasiy weziyetning kelgüsi tereqqiyati kishiler köngül bölidighan témilardin bolup qéliwatqanliqi melum. Buning bilen bir qisim kishilerde "Rayon miqyasidiki bu xil yüzlinish ikkinchi pelestin weziyitining shekillinishige yol échishi mumkin" deydighan qarashning shekilliniwatqanliqimu diqqetke sazawer bolmaqta.

Uyghurlar diyaridiki siyasiy weziyetning jiddiyliship bérishi hemde xitay hökümitining qattiq qolluq bilen ijra qiliwatqan milliy, diniy we iqisadiy tedbirliri barghanséri Uyghurlar mesilisini xelq'ara axbaratlardiki qiziq nuqtilarning birige aylandurmaqta. Siyasiy jehettin omumyüzlük qattiq qolluq bilen bashquruliwatqan rayonda tinchliq weziyitining otturigha chiqish mesilisi bolsa herqachan analizchilarning diqqitide bolup kéliwatqanliqi melum.

Uyghurlarning mewjut haliti bilen biwaste tonushluq bolghan analizchilar ichide xitay öktichi ziyaliyliridin wang lishyung deslep bolup "Uyghurlar diyarining pelestinlishishi" heqqide pikir qilghanlarning biridur. U özining "Méning gherbiy yurtum, séning sherqiy türkistaning" namliq esiride mexsus bu heqte toxtalghan bolup, uningda mundaq ikki weqelikni misal keltüridu: biri, her küni kechliki belgilime boyiche meydandiki bayraq xadisidin xitay dölet bayriqini chüshürüp mektep ishxanisigha ekirip qoyidighan yette yashliq oqughuchining bayraqni qatlap bolghandin kéyin yerge tashlap bir qétim dessiwétishi؛ yene biri, Uyghurlar diyarigha barghan xitaylargha közliridin öchmenlik otliri chaqnap turghan balilarning arqisidin tash étip qoghlishi. Aptor bu ehwallarni "Balilarning wujudida eks etken milliy öchmenlikning derijisi" dep sherhiligen hemde buni pelestindiki malimanchiliq weziyitide eks etken keypiyat bilen sélishturghan.

Uyghurlar diyaridiki ré'alliqning mushu teriqide dawam qilsa ottura sherqte ötken esirdin bashlap dawam qiliwatqan "Pelestin mesilisi" ge oxshash xaraktérni élish mumkinchiliki, shuningdek isra'iliye-pelestin toqunushi bilen Uyghurlar diyaridiki xitay hökümitige qarshi keypiyatning oxshashliqi we perqi heqqide xitay yazghuchisi tang denxung eyni waqitta amérika indiyana uniwérsitétining proféssori éllyot spérling bilen mexsus söhbette bolghan idi. Tang denxung xanimning  bu so'alni kélip chiqishi yehudi bolghan éllyot spérlingdin sorishi bilen u bu mesilini addiyla shekilde undaq yaki mundaq dep höküm qiliwétishning hazir nurghun kishilerni qaymuqturuwatqanliqini alahide tekitligen. Uningche, aldi bilen bu ikki mesilining özige yoshurun'ghan bezi mahiyetlik tereplerni diqqettin saqit qilishqa bolmaydiken. U bu heqte mundaq deydu:

"Pelestin-isra'iliye mesilisi bir chong tragédiye. Yehudilar we pelestinliklerning her ikkisining dölet qurush heqqi bar. Emma tibet mesilisi, Uyghurlar mesilisi qatarliqlarning pelestin-isra'iliye toqunushigha zadila oxshimaydighan terepliri bar. Buning biri, xitay tibetni ishghal qiliwalmisa, shuningdek sherqiy türkistanni igiliwalmisa , xitay milliti halak bolup kétidighan ish yoq.  Lékin pelestin-isra'iliye toqunushi bolsa, her ikki terepning mewjut bolushi yaki halak bolushigha bérip taqishidu. Shunga her ikki terep öz ‏- ara muresse qilishi, shuningdek özliridin ötken xataliqlarni étirap qilishi lazim.

Shunga bu mesililerni sélishtursaq, ularda oxshap kétidighan jaylarmu bar, shunga bu ishlar bekmu murekkep. Bezi gherplikler "men tibetni qollaymen" yaki " men sherqiy türkistanni qollaymen" déyishi mumkin. Emma ular, bu mesililerning köp tereplime mesile ikenlikini chüshenmeydu. Ottura sherq mesilisimu shundaq. Buningdimu oxshash bolmighan qollashlar mewjut, emma bu qollashlarning qaysisighila qarimang, ularda herqachan bir hissiy tuyghuning hökümran ikenlikini bayqaysiz. Bu yerde insanlar hemde medeniyet amilliri diqqettin saqit qiliwétilgen, xalas. Bu yerdiki mesile néme dégende, dunyaning özi emeliyette murekkeplikke tolghandur. Musulmanlar dunyasida derweqe yehudilargha qarshi en'ene mewjut, emma bu hemmila adem shundaq dégenlik emes. Méning bu yerde démekchi bolghinim shuki, shexsen men özüm isra'iliyening hazirqi siyasetlirini toghra dep qarimaymen. Méning nétanyaxu bilenmu xoshum yoq, likud partiyesining siyasetlirinimu qobul qilmaymen. Shuning bilen birge, isra'iliyening gherbiy qirghaq hemde gaza rayonidiki mustemlike siyasitige qarshi turimen. Shunga ikki terepni öz ‏- ara urushqiche, mesilini muresse arqiliq hel qilsiken, deymen."

Pelestin-isra'iliye mesilisi dégende herqachan kishilerning köz aldigha is-tütekke tolghan jeng meydani, partlawatqan bombilar hemde térrorluqqa chétishliq menziriler kélidighanliqi heqqide söz qilghan éllyot spérling her bir hadisining otturigha chiqishidiki seweb-netije munasiwitige eqliylik bilen höküm qilishning muhimliqini tekitleydu. Uning qarishiche, "Térrorluq" sheklide kishilerning diqqitige chüshken hadisi'ilerning hemmisini addiyla yosunda bir tayaqta heydep selbiy mu'amilide bolush adilliq bolmaydiken. U bu heqte mundaq dédi:

" Emma, nurghun kishiler bu xildiki mesililerde bekla addiy kalla bilen tepekkur qilishqa adetlinip qalghan. Hazir féysbuk yaki tiwéttérgha qaraydighan bolsaq, mushundaq addiy qarashlar tézla qobul qiliniwatidu. Shu qatarda pelestin-isra'iliye toqunushi, tibet mesilisi, shinjang mesilisi qatarliqlarmu shundaq boluwatidu. Hazir beziler" Uyghurlarning hemmisi térrorchi" dewatidu. Birinchidin, shinjangda térrorluq barmu, dégende térorluqning mewjutluqini étirap qilishimiz lazim, emma buning özi Uyghurlarning öz erkinlikini qolgha keltürüsh herkitini térorluq herket, dégenlikke barawer emes؛ ikkinchidin, birqisim Uyghurlarning bezi térorluq wastilirini talliwalghanliqi xitayning basturush heriketlirining toghriliqigha bahane bolalmaydu. Mesilen, pelestinliklermu térrorluq wastilirini qollan'ghan, emma buning özi nétaniyaxu yaki likud partiyesining qilghanliri toghra, dégenlikke delil bolalmaydu. Yene bir yaqtin alsaq, isra'iliyening özide nétanyaxugha yaki likud partiyesige qarshi kishiler bar. Ular öz naraziliqini ipadilesh üchün namayish qilsa bolidu؛ ishghaliyet siyasitige qarshi herbiyler gherbiy qirghaqqa yaki gaza rayonigha bérip herbiy mejburiyet öteshni ret qilsa boluwéridu. Emma xitay jem'iyitide mushundaq qilish mumkinmu? halbuki, siz herqandaq bir gherbliktin "pelestinlikler, tibetler we Uyghurlardin kimning hali eng nachar? " dep sorisingiz, shübhisizki, ular " pelestinliklerning hali eng nachar" dep jawab béridu."

Proféssor éllyot spérlingning qarishiche, meyli chet'elde bolsun yaki xitayning özide bolsun, pelestin-isra'iliye toqunushigha oxshash murekkep mesililer toghrisida söz bolghanda kishilerdiki addiyghine höküm chiqirish xahishi sewebidin mesilining mahiyiti, uning köp qirliq alahidiliki bir yaqqa qayrilip qélip, ikkilemchi amillar asasiy terepke ötüp qalidiken. Bu bolsa kishilerni tepekkürdiki xataliqqa bashlaydighan bir zor amil iken. U bu toghriliq mundaq deydu:

"Shunga bu mesililer emeliyette bekla murekkep we köp tereplime amillarni öz ichige alidu. Emma, biz mesilini bekla addiy oylaymiz. 1967-Yilidin ilgiri amérikiliqlar isra'iliye yaxshi, erebler eski, dep oylaytti. Hazir bolsa bu ehwalning tetürisi shekilliniwatidu. Nurghun insanlar mana mushu yosunda mesilige addiy qarashqa adetlinip qalghanliqi üchün asanla höküm chiqiriwétidu. Xuddi ötkende beziler " éllyot spérling qandaqisige her qétim xitaygha bérishqa wiza alalaydu? u jezmen xitayning jasusi!" dégen idi. Yene beziler " xitay hökümiti némishqa (tibet öktichi ziyaliy) wosérni qolgha almaydu? u jezmen kompartiyening jasusi!" dégen bolsa, yene beziler ilham toxti qolgha élinishtin ilgirimu mushundaqraq geplerni qilghan idi. Emdilikte bolsa men xitaygha bérishtin men'i qilindim. Méni xitayning jasusi, dégen shu insanlar emdi buninggha néme deydikin?"

Pelestin-isra'iliye toqunushi izchil halda dunyaning diqqet merkizide bolup kéliwatqan, emma mahiyette emeliy ehwali uningdinmu nachar bolghan Uyghurlar diyari étibarsiz qéliwatqan ehwalda, yene bir qisim qelem sahiblirining yazmiliri bu jehettiki mesililerni chüshendürüshte melum ijabiy rol oynawatqanliqi melum.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet