Уйғурлар дияридики тоқунушлар вә “иккинчи пәләстин” чүшәнчиси (3)

Мухбиримиз әзиз
2017.08.30
heytgah-saqchi-heyt-namaz Һейтгаһ мәсчити алдида һейт намизиға келиватқан уйғурларни башқуруватқан хитай сақчи. 2017-Йили 26-июн, қәшқәр.
AFP

Уйғурлар дияридики сиясий вәзийәтниң йилсери еғирлишип меңиши билән бир қисим мутәхәссисләр район тәвәсидики миллий зиддийәтниң юқири пәллигә чиқиши бу җайни “иккинчи пәләстин” гә айландуруп қоюши мумкин, дәп қияс қилишмақта. Бу һәқтики алақидар мәсилиләр бойичә зияритимизни қобул қилған бир қисим чәтәл мутәхәссислири өз қарашлирини оттуриға қоюп, бу хил қиясниң асассиз әмәсликини тәкитлиди.

Пәләстин-исраилийә тоқунушиниң изчил дуня ахбаратиниң диққәт мәркизидә болуп келиватқанлиқиға узун йиллар болди. Әмма хитай һөкүмитиниң учур мәнбәлири һәққидики сансизлиған қамаллири сәвәблик маһийәттә әмәлий әһвали оттура шәрқтики бу тоқунуш районидин нәччә һәссә начар болған уйғурлар дияри хәлқара җамаәт арисида унчилик диққәт қозғиялмай кәлмәктә.

Мушу сәвәблик мәзкур райондики мәсилиләр көплигән кишиләргә “ушшақ-чүшәк” ишлар қатарида мәлум болуп турмақта. Исраилийәниң ишғалийәт сиясити билән ишғалийәт астида туруватқан уйғурлар дияриниң әһвалини селиштуруш уйғурлар дияридики вәзийәт билән тонушлуқ болған чәтәл мутәхәссислири үчүнму ят болмиған әһвал һесаблиниду.

Америкидики памона университетиниң профессори дру гладней буниңдин он бәш йил илгирила “шинҗаң хитайниң кәлгүсидики ‛ғәрбий қирғақ‚ иму?” сәрләвһилик мақалисини елан қилип, “әгәр хитай һөкүмити зулум, чәклимә вә мәбләғ селиштин башқини унтуған һалда шинҗаңни мәҗбурий йосунда хитайниң бир қисмиға айландурушқа урунса, шуниңдәк бу җәрянида оттуриға чиқиватқан мәсилиләрни дадиллиқ билән тонуп йәтмисә, милйонлиған уйғурлар йәклинип шинҗаң узунға қалмай иккинчи ‛ғәрбий қирғақ‚ (йәни исраилийә ишғал қилип туруватқан пәләстин земини) қа айлинип қалиду” дегән иди.

Профессор дру гладнейниң қаришичә оттура шәрқтики пәләстин-исраилийә тоқунушида тәкитлиниватқан ислам дини билән уйғурлар дияриниң “иккинчи пәләстин” гә айлинип қелишида хитай һөкүмитиниң һуҗум нишаниға айлинип қалған ислам дини охшаш болмиған ролларни ойнимақта. Буниңдики әң қизиқарлиқ бир нуқта һечқачан “әсәбий” болмиған уйғурлардики ислам дининиң “11-сентәбир вәқәси” дин башлап башқичә характергә егә болуп қелиши икән.
У бу һәқтә мундақ дәйду: “әмма шинҗаңда әһвал тамамән башқичә. Чүнки һөкүмәт бу җайда исламни, болупму ислам диниға ашкара етиқад қилишни бир түрлүк тәһдит, дәп һес қилиду. Шуниң үчүн бу мәсилини сиясий нуқтидин һәл қилмақчи болғаникән, хитай һөкүмитигә җәзмән ислам дининиң өзи билән робиро болушқа тоғра келиду. Дәрвәқә йәр шари миқясидин елип ейтқанда ислам дининиң өзидә бәзи өзгиришләр вуҗудқа чиқиватқан, мәсилән, ‛даиш‚ (исис ислам дөлити) гә охшаш тәшкилатлар ислам намида баш көтүрүватқан әһвалда хитай һөкүмити буниңдин вәһимә йейишкә башлиди.

Уйғурлар үчүн бу һәқиқәтәнму йүрәкни ечиштуридиған бир иш болди. Немишқа десиңиз уйғурлар илгирики вақитларда изчил һалда ‛толиму мөтидил мусулманлар‚ дәп қарилип кәлгән иди. Улар суфизимниң, шуниңдәк оттура асиядики ислам әқидилириниң тәсиригә учрап кәлгән иди. Йәнә келип омумән қилип ейтқанда улар һечқачан ислам әсәбийлики яки ислам консерватиплиқниң тәсиригә учрап бақмиған. Әмма бу ишларниң һәммиси һазир өзгирип кетиватиду. Сиз ейтқандәк буниңдин он бәш йиллар илгири нурғун кишиләр бу һәқтә бәзи қиясларни оттуриға қоюп хитай һөкүмитиниң сиясәтлири өзгәрмәстин бир хилда давам қиливәрсә һечқандақ чиқиш йоли қалмиғанлиқини көргән бир қисим уйғур яшлири бәлким әсәбийликкә мәһлия болуп қелиши мумкин, дейишкән. Худди мушу қияста ейтилғандәк илгири һечқачан бу райондики террорлуқ һәққидә сөз қилип бақмиған хитай һөкүмити ‛11-сентәбир вәқәси‚ дин кейин бирдинла кишиләрни террорлуқ мәсилиси бойичә агаһландурушқа башлиди.”

Профессор дру гладней уйғурлар дияридики қаршилиқ һәрикәтлири көләм вә характер җәһәттин хәлқарада болуватқан “террорлуқ” һәрикәтлиридин зор дәриҗидә пәрқләнсиму, хитай һөкүмитиниң һазир мушуни баһанә қилип “бихәтәрлик” намида уйғурлар диярини бир сақчи дөлитигә айландуруп қойғанлиқини, әмәлийәттә буниңму “пәләстинлишиш” тики бир басқуч икәнликини тәкитләйду.

У бу һәқтә мундақ дәйду: “һазир дәрвәқә биз бәзи ешип бериватқан вәқәләргә шаһит болмақтимиз. Бу вәқәләрниң көлими бәкла кичик, ишләткән қораллири болса асасән палта-пичақ яки өйидә ясивалған бомба дегәндәк азғинә нәрсиләр биләнла чәклиниду. Булар һечқачан биз явропада, шәрқий җәнубий асияда яки һиндистан, пакистанда көргәндәк зор көләмлик һәмдә өзара һәрбий җәһәттин маслашқан һуҗумлар шәклидә оттуриға чиққини йоқ.
Әһвал шундақ турсиму хитай һөкүмити тохтимастин уйғурлардин келиватқан террорлуқ тәһдитлири һәққидә вәз ейтиватиду. Бу һал бизгә мундақ бир һәқиқий реаллиқни, йәни илгири хәлқ ичидики наразилиқ шәклидә оттуриға чиққан һадисиләр һәмдә инсан һәқлири дәпсәндичиликлириниң мушу бирнәччә йилдин буян хитай һөкүмити үчүн бир зор ‛чатақ‚ қа айлинип қеливатқанлиқини ишарә қилиду. Болупму кунмиң пойиз истансисидики пичақлиқ һуҗум һәмдә тйәнәнмен мәйданидики җип машина һуҗумидин кейин бу хилдики йүзлиниш рошәнлишип қалди. Мәндин бу әһваллар тоғрилиқ қандақ ойлаватисиз, дәп сорисиңиз, мән шуни дәймәнки уйғурлар һазир маңарға йол тапалмай қеливатиду, үмидсизлик уларни қаттиқ чирмивалған. Буниң билән бир қисим уйғурлар илаҗсиз террорлуқ йолиға меңишқа мәҗбур болди. Әмма шуниңға ишәнчим камилки бу һәрикәтләрниң һечқайсиси чәтәлләрдики қандақтур бирәр тәшкилатниң буйруқлири билән оттуриға чиққини яки зор көләмлик хәлқ қаршилиқи шәклидә партлиғини йоқ. Мундақчә ейтқанда бу һәрикәтләрниң бәзилири һәтта шәхсий өчмәнлик сәвәбидин келип чиққан, йәнә келип улар кәмдин кәм хитай пуқралириға һуҗум қилған, көпинчә әһвалда улар һөкүмәт бинаси яки сақчиханилар һуҗум нишани болған. Буниң билән хитай һөкүмити ‛һәрбийләштүрүш‚ ни йолға қойди. Буни бәзиләр ‛сақчи дөлити бихәтәрлики‚ дәпму атаватиду. Буниңда охшаш болмиған намдики һәрхил бихәтәрлик қисимлири бу районға кәлкүндәк еқип келишкә башлиди. Тоқунушлар тохтавсиз шәкилдә күчийиватқан район үчүн бу дәрвәқә һәйран қаларлиқ һадисә әмәс.”
Уйғурлар дияридики сиясий вәзийәтни йеқиндин көзитип келиватқан чәтәл мутәхәссислиридин австралийә дөләтлик университетиниң дотсенти доктор майкил кларк уйғурлар дияридики вәзийәт әгәр мушу йосунда давам қилса бу районниң йеқин кәлгүсидә “иккинчи пәләстин” болуп қелишиға ишинидиғанлиқини билдүрди.

Униңчә “иккинчи пәләстин” ниң заһир болуши һазирчә унчә рошән болмиған билән униң һаман шәкиллинишини мундақ үч нуқтидин көрүп йетишкә болидикән. Биринчи, хитай мәркизий һөкүмитиниң ‛зулум, чәклимә вә мәбләғ селиш‚ шәклидики истратегийиси түпәйлидин уйғурлар дияридики уйғурлар, хитайлар һәмдә хитай компартийәсидин ибарәт бу үч ядролуқ амил оттурисидики миллий вә сиясий чегралар һазир барғансери хирисқа толмақта; иккинчи, уйғурлар диярида йеқинқи бирнәччә йилда оттуриға чиққан зорлуқ һәрикәтлиридә бир қисим уйғур яшлириниң оттура шәрқтики террорчи күчләр қолланған бәзи тактикиларни қолланғанлиқи рошән көзгә челиқиду; үчинчи, ‛11-сентәбир вәқәси‚ дин кейинки “террорлуққа қарши туруш” ниң дипломатийәлик пайдисини көзләватқан хитай һөкүмитиниң бир қатар “тиришчанлиқи” арқилиқ уйғурлар билән хитай дөлитиниң тоқунуши һазир хәлқаралишишқа йүз тутмақта.

Майкил кларк хитай йолға қоюватқан миллий сиясәтләр кәлтүрүп чиқириватқан сәлбий ақивәтләрниң өз нөвитидә хитайниң өзини ақлишидики бир сәвәб болуп қалғанлиқини алаһидә тәкитләйду. Буниң әң типик мисали уйғурлар диярида һечқачан ишлитилип бақмиған “террорлуқ” аталғусиниң “11-сентәбир вәқәси” дин кейин бирдинла оттуриға чиқиши һәмдә уйғурларни тездин хәлқараға мәлумлуқ террорлуқ паалийәтлиригә бағлашқа урунуш болған. У бу һәқтә мундақ дәйду: “бу мәзгил өз нөвитидә хитай һөкүмити ислаһат вә ишикни ечиветиш сияситини давам қилдуруватқан вақит билән параллел чиқиду. Буниңға мас һалда бу мәзгилләрдә шинҗаң районидиму оттура асия райониға қаритилған ечиветиш йолға қоюлди. Буниң билән оттура асияниң һәмдә шу арқилиқ башқа кәң даиридики маканниң тәсири киришкә башлиди. Һалбуки ‛11-сентәбир вәқәси‚ дин кейин болса толиму вәкиллик характергә игә сиясәтләр оттуриға чиқишқа башлиди.

Буниң бири хитайниң ‛уйғур террорлуқи‚ һәққидики шикайәтлирини оттуриға қоюши болди. Бу шикайәттә уйғурлар террорчи, әсәбий, шундақла дүшмәнлик нәзири толиму күчлүк болған ташқи күчләр, йәни ‛база‚ тәшкилати билән бағлинишлиқ қилип тәсвирләнди. Бу хил шикайәтләрдә шүбһисизки биртәрәплимилик әһвали мәвҗут иди. Бу бир тәрәплимилик кейин көп қетим испатланди. Йәни уйғурларниң афғанистандики талибан қораллиқ күчлиригә әгишип дүшмәнлик һәрикәтлиригә иштирак қилғанлиқи, һәтта кейинчә ‛өзбекистан ислам һәрикити‚ гә уйғурларниңму иштирак қилғанлиқи һәққидики баянларниң һәммиси мана мушундақ болди.”

Майкил кларкниң қаришичә, уйғурлар дияридики әһвалларда гәрчә һәр хил охшаш болмиған йүзлиниш оттуриға чиққандәк көрүнсиму, хитай дөлитиниң омуми истратегийиси өзгәрмәстин иҗра болған. Болупму йеқинқи йигирмә йиллиқ дөләт сиясити изчил һалда уйғурлар диярини хитайниң аҗралмас бир тәркиби қисми қиливетишкә бәкрәк мәркәзләшкән. Буниң билән оттуриға чиқиватқан “тосуқ” лар һәр икки тәрәп көз тикиватқан нуқтиларға айлинип қалған.
У бу һәқтә мундақ дәйду: “болупму ‛11-сентәбир вәқәси‚ дин кейин хитай һөкүмити уйғур миллий кимликидә әкс етиватқан сиясий амиллардин вәһимә йейишкә башлиди. Иҗтимаий вә иқтисадий тәрәққиятларниң бир изда тохтап қеливатқанлиқидәк реаллиқму буниңға җор болди. Дәрвәқә булар охшаш болмиған бирнәччә амиллар арқилиқ ипадиләнди. Соғуқ уруш ахирлашқан мәзгилләрдә хитай һөкүмити шинҗаңда ечиветишни қошлап ишқа ашурмақчи болди. Йәни буниңда бир яқтин шинҗаңни хитай дөлити билән мәҗбурий йосунда бир гәвдиләштүрүшкә урунса йәнә бир яқтин шинҗаңни униңға қошна болған дөләтләргә, болупму оттура асия дөләтлиригә ечиветишни тезләштүрди. Нәтиҗидә хитайниң оттура асиядики дипломатик паалийәтлири бирдинла җанлинип кәтти. Буниңға мас һалда ‛тәрәққият‚ шинҗаңдики баш вәзипә болуп қалди һәмдә бирнәччә һәйвәтлик шуарсиман аталғулар оттуриға чиқти. Мәсилән, 2000-йиллири йәни җаң земин дәвридә ‛ғәрбий районни кәң көләмдә ечиш‚ сиясити оттуриға қоюлуп бир қатар ‛тәрәққият‚ ларға сәвәб болған болса, әмдиликтә ши җинпиң оттуриға қойған ‛бир бәлвағ бир йол қурулуши‚ шинҗаңниң явро-асия қуруқлуқи билән хитай оттурисидики иқтисадий вә сиясий алақидә түгүнлүк роли ойнаштәк ролини алаһидә рошәнләштүрди. Шуниң билән бир вақитта мушу сиясәтләрниң иҗра болуши һәққидики муһакимиләр шуни ишарә қилидуки миллий мәдәнийәт, болупму ислам дини хитай йолға қоюватқан ‛заманивилиқ‚ вә ‛бир гәвдиләштүрүш‚ тики асаслиқ тосуқ икәнлики аян болди.”

Мәлум болушичә, хитай һөкүмитиниң уйғурлар мәсилисини хәлқара террорлуққа бағлаш урунушлири өз нөвитидә қош йүзлүк тоқмаққа охшап қалмақта икән: у бир яқтин уйғурларни қаттиқ бастуруштики сиясәтләргә баһанә болса йәнә бир яқтин уйғурлардики мәдәнийәт вә диний етиқад паалийәтлирини чәкләшкә арқа тирәк болмақта икән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.