Uyghurlar bilen pelestinliklerge qaritilghan qosh ölchem: menpe'etler we toqunushlar

Muxbirimiz eziz
2022.10.28
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
bdt-uyghur-tekshurush-bilet-tashlash “Shinjangdiki Uyghurlar we bashqa musulman milletlerning kishilik hoquq depsendilikige uchrash ehwalini muzakirige qoyush teklipi” ning awaz netijisi. 2022-Yili 6-öktebir.
REUTERS

Xitay hökümitining Uyghur diyaridiki qirghinchiliq we basturush qilmishliri aliqachan tashqiy dunyagha melumluq hadisige aylinip qalghan bolup, nöwette buningdiki muhim mesile bu qilmishlarni anglitish emes, eksiche buninggha qarshi emeliy herket qozghash boluwatqanliqi melum. Buningda hemmidin bek xelq'araning diqqitini qozghighini birleshken döletler teshkilati (b d t) qarmiqidiki kishilik hoquq kéngishi teyyarlap chiqqan Uyghur diyari heqqidiki doklatta “Xitay hökümiti shinjangda insaniyetke qarshi jinayet sadir qilghan bolushi mumkin” dep xulase chiqirilghandin kéyin, buni muhakimige qoyush mesilisi boldi.

Kishilik hoquq kéngishige eza 49 dölettin 19 dölet xitay heqqidiki bu doklatni b d t bash shitabida munazirige qoyush heqqidiki teklipni ret qildi. Bu döletler qatarida köpligen musulman döletlirining bolushi dunyani yene bir qétim heyrette qaldurdi.

Oxshash musulmanlargha oxshimighan “Ölchem” ler

B d t binasida Uyghur diyari heqqidiki doklatni munazire qilishni chöridigen awazgha qoyushta dunyadiki eng chong musulmanlar döliti bolghan héndonéziyening xitay hökümitini hémaye qilip awaz bérishi xelq'aradila emes, héndonéziyening özidimu küchlük tesir qozghidi. “Hindonéziye-xitay tetqiqat merkizi” ning tetqiqatchisi hebib pasha (Habib Pashya) imzasida 27-öktebir küni “Yawro-asiyagha nezer” zhurnilida élan qilin'ghan obzorda, bu jehettiki mesililer tepsiliy bayan qilindi. Aptorning qarishiche, yéqinqi yillarda élan qilin'ghan köpligen doklatlar Uyghur diyaridiki zor kölemlik tutqun, siyasiy ménge yuyush we mejburiy assimilatsiye qilish qilmishlirini, shuningdek xitay hökümitining Uyghurlarni qirghin qilishini shunche éniq körsitip bériwatqan bolsimu, hindonéziye hökümiti Uyghurlar mesiliside xitay bilen öchekiship qélishni xalimighan. Hindonéziyening mu'awin tashqiy ishlar ministiri fébri'an ruddiy (Febrian Ruddy) jenwede muxbirlargha söz qilip: “Hindonéziye hökümiti herqaysi terepler otturigha qoyghan bu mesililerni muhakime qilish kishilik hoquq mesilisini yaxshilashqa héchqandaq ijabiy netijilerni élip kelmeydu, dep qarighanliqi üchün bu ishlargha arilashmasliq qararigha keldi” dégen.

Aptorning bayan qilishiche, hindonéziye hökümiti yillardin buyan pelestin mesiliside eng aktip musulman döliti bolup kelgen. 2022-Yili iyulda hindonéziyening ispaniyede turushluq bash elchisi muhemmed najib (Muhammad Najib) bu heqte söz qilip: “Hindonéziye herqachan pelestin bilen bir septe. Bu hal hazirmu we kelgüsidimu shundaq bolidu” dégen.

Hindonéziyening tashqiy ishlar ministiri rétno marsudi (Retno Marsudi) buningdin ilgirirek, yeni 2021-yili 20-mayda b d t ning nyo-york shehridiki bash shitabida chaqirilghan yilliq kéngeshte “Hindonéziye hökümiti pelestin mesiliside insanperwerlik, adalet we tinchliqni hémaye qilidu. Isra'iliyening ishghaliyetchiliki menggü eyipleydu” dep ipade bildürgen. Halbuki, pelestindiki kirizislardinmu éghir bolghan Uyghurlar mesilisi otturigha qoyulghan sorunlarda oxshash mesilige qarita qollash mewqesini ipadiliyelmigen. Shuningdek pelestin heqqide bildürgendek keskin bayanatlarnimu élan qilalmighan. Eksiche xitay hökümitini hémaye qilish meydanida bolghan.

Bu nuqtilarni omumlashturghan aptor bu hadisilerning emeliyette hindonéziye asasiy qanunighimu xilap qilmish ikenlikinimu körsitip ötidu. Chünki hindonéziyening asasiy qanunida “Hindonéziye hökümitining tinchliqni algha sürüsh we ijtima'iy barawerlikni emelge ashurushqa hesse qoshush mejburiyiti bar” dep békitilgen bolup, ularning héndonéziyediki musulmanlar mutleq köp sanni teshkil qilghan jem'iyetning arzusigha bina'en ish körüsh mejburiyitimu bar iken. Chünki 2019-yilila hindonéziyediki “Islam hémayichiliri fronti” qatarliq chong teshkilatlar jakarta shehiridiki xitay elchixanisi aldida zor kölemlik namayish uyushturup, Uyghurlar üchün adalet telep qilghan hemde özlirining bu heqtiki arzulirini hindonéziye hökümitige tapshurghan idi. Bu xildiki namayish 2022-yilimu ötküzülgen bolup, ular bu heqte söz bolghanda, “Bizge yiraq bolghan makanlardiki musulmanlarmu bizning qérindishimiz” dégen hemde hökümettin bu heqte tedbir élishni telep qilghan. Shundaq turuqluq hindonéziye hökümtitining bu xildiki teleplerge pisent qilmasliqi, mahiyette hindonéziye musulmanlirining yürikini aghritipla qalmastin, belki yene özlirining asasiy qanunigha xilap herkette bolghanliqqa barawer bolup qalghan.

“Hindonéziye üchün éytqanda, dölet menpe'eti Uyghurlardin ela!”

Aptor bilen bolghan bu heqtiki söhbitimiz jeryanida, hindonéziye hökümitining néme üchün bu xildiki “Qosh ölchem” ge egishidighanliqi muhim témilardin boldi. Hebib pashaning qarishiche, xitayning hindonéziyediki siyasiy, ijtima'iy we iqtisadiy tesiri ghayet zor derijide mewjut boluwtqan ehwalda hindonéziye hökümitining xitayni renjitidighan ishlarni wujutqa chiqirishi mumkin emes iken. Bolupmu hindonéziye bilen xitayning tashqiy soda omumiy sommisi 2021-yili 85 milyard amérika dolliridin éship ketken bolup, xitay hazir hindonéziye üchün eng chong tashqiy soda obyékti hésablinidiken.

U bu heqte mundaq deydu: “Aldi bilen shuni éytishim mumkin. Hindonéziye iqtisadiy jehette ghayet zor derijide xitaygha béqinip qalghan, buni héchkimmu inkar qilalmaydu. Xitay hazir hindonéziyening eng chong soda shériki bolupla qalmastin, belki yene hindonéziyediki eng chong meblegh salghuchi. Hindonéziyening kanchiliq, mashinisazliq dégendek türlirige séliniwatqan ghayet zor meblegh xitaydin kélidu. Yene kélip bu xil soda munasiwiti yildin yilgha qoyuqlishiwatidu. Emma hindonéziyening xitay bilen bolghan sodisida izchil qizil reqem körülgenliktin, hindonéziye prézidénti joko widodo (Joko Widodo) xitay terep bilen söhbetliship bu weziyetni ongshashqa tirishiwatidu. Eger xitay hindonéziyege séliwatqan mebleghlirini toxititipla qoysa, hindonéziye biraqla halidin kétidu. Yene bir yaqtin alsaq, hazir xitay hökümiti ghayet zor sanda oqush mukapat puli tesis qilip hindonéziye oqughuchilirini xitayda oqutuwatidu. Bundaq ehwalda xelq arisidimu xitay heqqidiki ijabiy pikirler keng asasqa ige boluwatidu. Shundaqla Uyghurlar heqqidiki xewerlerni ‛gherbning oyuni‚ deydighan pikirge mahil kishilermu xéli köp salmaqni igilewatidu. Shundaqla kishiler buni pelestn we bashqa musulmanlar rayoni heqqide gherb metbu'atlirida bérilgen xewerler bilen bir qatardiki pikir, dep qarashqa mahil.”

Hebib pashaning bildürishiche, xitay hökümitining “Qerz diplomatiyisi” hazir hindonéziyenimu bashqa döletlerge oxshash herqaysi jehetlerdin xitaygha béqindi qilip qoyuwatqan bir muhim tashqiy amil bolup qalghan. Bundaq arqa körünüshte ish yürgüziwatqan hindonéziye hökümiti dunyaning néme déyishidin qet'iynezer, xitayni hémaye qilishi éniq iken.

“Hindonéziye hazir xitay üchün nahayiti chong meblegh sélish ornidur. Bolupmu ‛bir belwagh bir yol‚ qurulushi boyiche, xitay hazir jakarta-bandong téz sür'etlik tömüryolini yasawatidu. Yene bir yaqtin alsaq, xitayning hindonéziyege ijtima'iy jehettin singip kirgenlikigimu bek uzun boldi. Xitayning yémek-ichmek uslubi, xitayche til-yéziq, kongzi inistitutliri dégenler hazir hindonéziyediki hemmila kishige melumluq ijtima'iy hadisilerdur. Bolupmu ötken on yilda xitayning siyasiy jehette hindonéziyege tesir körsitishi we kontrol qilishi barghanséri yuquri pellige chiqiwatidu. Bundaq ehwalda tebi'iyla hindonéziye hökümiti birleshken döletler teshkilatida Uyghurlar heqqidiki doklatni muzakire qilishta xitay terepte turup bélet tashlidi.”

Hindonéziyediki musulmanlar ammisi, musulman teshkilatliri we bir qisim partiyeler Uyghurlar heqqide türlük hémayigerlik pikirlirini otturigha qoyup kelgen bolup, hebib pashaning qarishiche bu hal hélimu dawam qilip kelmekte. Emma hindonéziye hökümiti izchil xelqning nazariti we pikridin xaliy hökümet bolup kelgenliki üchün, Uyghurlar heqqidiki bu xil puqrawiy chuqanlar döletning tüp siyasitini özgertishke ajiz kelgen.

U bu heqte mundaq dédi: “Hindonéziye bilen xitay otturisidiki munasiwetni asasiy jehettin alghanda, soda munasiwiti dések xatalashmaymiz. Hindonéziye prézidénti joko del mushu soda munasiwitini yükseldüreligenliki üchün 2019-yili qayta saylandi. Ikki terepning soda munasiwiti hazir barghanséri yuquri pellige chiqiwatidu. 2023-Yili bu hal téximu shundaq bolushi mumkin. Bundaq ehwalda, hindonéziye hökümiti üchün Uyghurlarning teqdiri hindonéziyeni bunche qoyuq siyasiy, iqtisadiy we ijtima'i'iy sahelerdiki mewjutluq amilliri bilen teminlewatqan xitay amilidin yuquri orun tutmaydu. Chünki hindonéziye tebi'iy yosunda özlirining dölet menpe'etini aldin oylishidu, andin ikkinchi nöwette pelestin yaki bashqa jaylardiki musulmanlar heqqide söz qilidu. Hindonéziye xelqi hélihem Uyghurlargha hésdashliq qilidu, ularni qollaydu. Emma xelqning Uyghurlargha ige chiqish heqqidiki chuqanlirigha hindonéziye hökümiti ‛biz xitayning ichkiy ishlirigha arilishalmaymiz‚ dégen shekilde jawab béridu. Del mushu sewebtin hindonéziye hökümiti hazir öz xelqining yürikini aghritipla qalmastin yene özlirining asasiy qanunighimu muxalip ishlarni qiliwatidu. Epsuski, hindonéziyede xelqning pikri héchqachan döletning xizmet funkitsiyesige tesir körsitelmeydu.”

Melum bolushiche, xitaygha baghlinishliq bolghan mushu xildiki “Iqtisadiy amil”, “Siyasiy amil” we “Ijtima'iy amil” qatarliq sewebler tüpeylidin köpligen islam döletliri Uyghurlar mesiliside izchil “Döletning menpe'eti Uyghurlardin ela” dégen pirinsip boyiche ish körüp kéliwatqanliqi melum. Nöwette bu hal barghanséri omumiy éqimgha ayliniwatqan bolsimu, xitay bilen dunya otturisidiki ziddiyetning örlishige egiship buningdimu bezi özgirishlerning barliqqa kélishi texmin qilinmaqta.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.