Ата-анилар өз пәрзәнтлирини “уйғур ирқий қирғинчилиқи” һәққидә қандақ усулда мәлуматлиқ қилалайду (2)

Мухбиримиз гүлчеһрә
2022.03.17
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
belgiye-5-fewral-olimpik-qarshi-namayish-2.jpg 1997-Йилидики “5-феврал ғулҗа қирғинчилиқи” ниң 25 йиллиқини хатириләш вә бейҗиң қишлиқ олимпикигә наразилиқ билдүрүп өткүзүлгән намайишидин көрүнүш. 2022-Йили 5-феврал, белгийә.
Photo: RFA

Писхолог, доктор нечама ханим, америкидики тәҗрибилик писхикилиқ давалаш йетәкчиси вә писхика анализчиси. У аилидики мунасивәт, балилар вә чоңларға өлүм вә йоқитишниң кәлтүридиған писхикилиқ азаблириға тақабил туруш, аяллар вә балиларни давалаш қатарлиқ җәһәттә кәспий журналларда нурғун писхика анализ мақалирини язған.

Доктор нечама лис-левинсонниң балилар үчүн язған “бова-момиси өлгәндә: бир балиниң өзиниң паалийәт дәптири”, “әрмәк һайванларниң өлүми” қатарлиқ китаплири оқурмәнләрниң зор алқишиға вә йәнә дөләтлик йәһудий китаб мукапатиға еришкән. Зиянкәшликкә учриғучиларға халс ярдәм беришни адәт қилған ничама ханим, йеқиндин буян йәнә уйғур кишилик һоқуқ қурулуши, уйғур америка бирлики уюштурған “уйғур кризисиға тақабил туруш” программисиға қатнишип, ирқий қирғинчилиқниң муһаҗирәттики уйғурларниң роһий сағламлиқиға кәлтүриватқан зәхмәтлирини давалаш вә униң алдини елип үчүн муһим вә әһмийәтлик хизмәтләрни қилмақта.

Нечама ханим бүгүн, уйғур ата-анилар өз пәрзәнтлирини “уйғур ирқий қирғинчилиқи” һәққидә қандақ усулда мәлуматлиқ қилалайду ? дигән темидики телифон зияритимизни хошаллқ билән қобул қилди.

Мухбир: һөрмәтлик доктор нечама ханим, уйғур ирқий қирғинчилиқ һәммә уйғурларниң һаятиға охшимиған тәсир вә зиянкәшликләрни елип кәлмәктә. Әлвәттә һәр қандақ ата-ана болғучи үчүн ейтқанда балилириға ирқий қирғинчилиқ һәққидә мәлумат беришниму асанға тохтимайду. Қандақ қилғанда балиларға бу һәқтә тоғра вә асан усулда сөз ачқили болиду?

Доктор нечама: әң авал шуни тәкитлишим керәкки, мәйли өлүм яки яратқучи вә яки һәр қандақ бир муһим мәсилини балиларға чүшәндүрүшкә тоғра кәлгәндә, уни бирла қетимдила балиларға билдүрүп болғили болмайду.

Бу тәрбийәни худди балиларниң үсүп йетилиш җәряниға охшаш тәдриҗи вә шундақла балиларниң яш пәрқи, алаһидиликлири вә қобул қилиш иқтидариға қарап елип берилиши лазим. Балиларму бир биригә охшимайду, бәзи балилар алаһидә назук, бәзилири сәзгүр келиду. Шуңа ата-анилар бу һәқтики аңниму, балиларниң алаһидиликигә маслашқан һалда елип берилиши керәк. Һәммидин муһими мәйли аилиңиз, мәйли дөләт яки әтрапиңиздин болсун яхшилиқ қилишни адәт қилған инсанларни мисал қилиш арқилиқ, балиларға дуняда йәнила яхши адәмләрниң көплүкини билдүрүш зөрүр. Худди яхши инсанлар болғинидәк бәзидә яман кишиләрниңму барлиқини, бәзидә улар башқиларниң өзидин пәрқлиқ болушини яқтурмиғанлиқи үчүн, униңға яманлиқ қилидиғанлиқини һәтта уларға нәпрәтләнгәнлики үчүн уларни өлтүрдиғанлиқи, бу рәһимсизликниң қатиллиқ болидиғанлиқини чүшәндүрүмиз. Шундақла әгәрдә бир топ яман кишиләрниң, башқа бир топ кишиләрниң өзлиридин пәрқлиқ болғанлиқи үчүн улардин нәпрәтлинип һәтта уларниң һәммисини өлтүрүп йоқ қиливетишниң ирқи қирғинчилиқ болидиғанлиқи һәққидә мәлумат берәләймиз.

Мухбир: балиларға ирқий қирғинчилиқ һәққидә мәлумат бериш җәрянида уларға тарихта йүз бәргән қирғинчилиқлардин мисал елиш мувапиқ усулму?

Доктор нечама: бу темиға мунасивәтлик вәқә һадисиләр йүз бәргәндә, яки шу һәқтики соалларға тоғра кәлгәндә тарихтики охшишип кетидиған трагидийиләрни мисал қилишқа болиду. Мәсилән һазирниң өзидә балилар украинада йүз бериватқан уруш вә өлүм вәқәлирини аңлиши мумкин, немә үчүн бәзи кишиләрниң бигунаһ кишиләрни өлтүридиғанлиқидәк соалларни сориши мүмкин. Бу тоғрулуқ гәп-сөз болған пәйт, дәл буни чүшәндүрүшниң мувапиқ пурсити дәп қараймән. Бәлким уларға дуняниң башқа җайлирида охшимиған ирқий қирғинчилиқларниң йүз бәргәнликини, ирқий қирғнчилиқниң ирқий қирғинчилиқ миллий, етник, ирқ яки диний гуруппини йоқитиш (пүтүнләй яки қисмән) нийәт билән қилинған һәр хил һәрикәтләрни көрситидиғанлиқи тоғрулуқ чүшәнчә бәргили болиду. Ирқий қирғинчилиқ һәққидики енқлима билән тәң шундақла хитайниң уйғурларға ирқй қирғинчилиқ қиливатқанлиқидәк тарихтиму, худди шуниңға охшап кетидиған, риванда, сүрийә, йәһуди чоң қирғинчилиқи вә башқа җайлардиму қирғинчилиқ вәқәлири йүз бәргәнликини мисал қилип өтүшкә болиду.

Мухбир: болупму ата-анилар кичик яштики балилириниң бова момисини немә үчүн көрәлмәйдиғанлиқини сориғинида, ата-анилар уларниң лагерларға елип кетилгәнлики яки у җайда иқий қирғинчилиқ йүз бериватқанлиқини бивастә дийиши керәкму? яки уларниң бу соаллириға җаваб беришниң башқа бир усули барму?

Доктор нечама: бәлким балилар бова момисиниң, таға вә яки һаммилириниң нәдиликини сориши мүмкин бу чағда ата-аниларниң бәк кичик яштики балилириға ирқий қирғинчилиқни билдүрүшниң рзүрүрийити йоқ дәп қараймән. Улар хитайдики әски адәмләрниң бова момилирини тәс күнгә қоюватқанлиқини билсә йетәрлик. Лекин бивастә һалда ирқи қирғинчилиқ һәқиқдә сөз ечиш мувапиқ әмәс. Улар бир аз чош болғанда яки бу һәқтә соал сорашқа башлиған вақтида гәп ечишқа болиду.

Мухбир: сизниңчә балиларға бу һәқтә сөз ечишниң әң мувапиқ шараит яки пәйти қайси?

Доктор нечама: мәлум байрамни тәбрклигән чағлар, хатирә күнләр, уйғурлар әүчүн алаһидә һейт-байрамлар яхши пәйтләрдур, аилидә теливизидә кино яки шундақ мунасивәтлик ечинишлиқ мәлум вәқәликләрни көрүватқанда, балилар бу һәқтә сориғанда, балиларға қирғинчилиқ һәққидә чүшәндүрүшниң яхши пәйти дәп қараймән.

Мухбир: ата-анилар балиларға ирқи қирғинчилиқни сөзлигәнгә балила қандақ охшимиған риаксийәләрни қайтуруши мүмкин?

Доктор нечама: балиларниң буниңға риаксийәси пәрқлиқ болидиғанлиқини билишиңиз керәк. Бәзи балилар пәқәтла пәрва қилмаслиқи аңлимаслиққа селиши мумкин, бәзилири интайин биарамлиқ болуши, йиғлиши мумкин, йәнә бәзиләр қорқуши мумкин әгәр уни балиларниң аңлиғили кәлмисә, униңға зорлап сөзләшни тохтитиш лазим. Балиларға уларниң америкида, ата-анисиниң йенида бихәтәр икәнликини һечкимниң униңға зиянкәшлик қилалмайдиғанлиқини айдиңлаштуруш һәммидин муһим.

Мухбир: мәктәп йешидики балиларға, ирқи қирғинчилиқни чүшәндүрүш билән бир вақитта, уларға ашундақ зулум қилғучиларға қарши чиқиш, адаләтни, һәқни яқлаш еңини турғузуш тәрбийисини бирләштүрүшкә боламду?

Доктор нечама: балиларни һәқсизликә қарши турушқа йетәкләш интайин муһим. Бу тәрбийәниму охшимиған яштики балиларға мас һалда тәдриҗи елип бериш керәк. Мәктәптә улар бириниң ирқи тили вә башқа җәһәттин пәрқи болғанлиқи вә яки көчмән болғанлиқи үчүнла кәмситишкә, йман муамилигә учрушиниң тоғра болидиғанлиқи, мубада бириниң шундақ һәқсиз муамилигә учриғини көргәндә у өзиниң йеқин дости болмиған тәқдирдиму уни һимайә қилиш мәсулийити барлиқи һәққидә тәрбийиләш мумкин. Улар сәл чош болғанда болса бу хил һәқсизликләрни тосуш үчүн хәт йезиш яки намайиш қилиш қатарлиқ усуллар билән наразилиқ билдүрүш мумкинлики һәққидә тәрбийә елип бериш керәк.

Ничама ханим оттура мәктәптә оқуватқан оқуғучиларға ирқий қирғинчилиқ уқуми һәққидики ениқлима вә тәпсилатларни әтраплиқ өгинишигә имканийәт яритиш муһимлқи һәққидә айрим тохталди.

Доктор нечама: толуқсиз оттур мәктәп толуқ оттур мәктәп йешидики балиларға, ирқий қирғинчилиқ вә чоң қирғинчилиқниң ениқлимиси һәққидики билимләрни бериш уларға ирқий қирғинчилиқниң һәр хил басқучлирини өз ичигә учурларни үгүниш имканийитигә игә қилишқа болиду. Оқуғучилар ирқий қирғинчилиққа даир әтраплиқ материялларни издинип көрүп униң мурәккәпликини чүшинишкә йол қоюш, униң ениқлимисини һазирқи заман тарихидики қоллинишлири билән селиштуруп мунасивәтлик нурғун һөҗҗәтләрдин өгинишигә имканийәт бериши лазим.

Балилардин ирқий қирғинчилиқ һәққидики мәлуматларни йошуруш арқилиқ, уларни қорқунч ичидә, ярдәмсиз һалда гаңгиритип қоюштин сақлиниш керәк. Балиларниң йешиға мувапиқ қанаәтлинәрлик җаваб тепишиға ярдәм бериш керәк.

Мухбир: сизниң хизмәт тәҗирбиңиздә, ата-аниларниң балиларға ирқи қирғинчилиқ һәқиқдә сөзлигәнлики үчүн балилар бесим һес қилғанлиқи яки писхилогийилик мәсилә көрүлгән әһвалларнму учратқанмидиңиз?

Доктор нечама: мән һеч бир балиниң ата-аниси униңға ирқий қирғинчилиқ һәққидә сзүлигәнлики үчүн бесим пәйда қилған яки мәсилә көрүнгән әһвалларни учритип бақмидим. Бу соал мән чоң қирғинчилиққа аилә әзалири өлтүрүлгән йәһуди аилилиридин әң күп аңлиған соалниң бири. Бу йәрдә улар аңлашқа тегишлик вә муһтаҗ болғини бова-момилирини йоқутуш һәққидики һекайиләрдин көрә өзлириниң бихәтәр икәнликини билишидур. Балиларға нисбәтән һәммидим муһими ата-а анилириниң бу ирқи қирғинчилиққа қандақ инкас қайтуруши, йәни уларниң аилидики һәрикити. Ата-аниларниң давамлиқ түрдә бесим ичидә, чүшкүн йүрүши, яки давамлиқ аччиғлиниши, балиларни ирқий қирғинчилиқтин бәкрәк зәхмиләндүриду.

Мухпир: доктор ничама, сз бая ейтқандәк, әгәр балилар, ата-аниларниң ирқи қирғинчилиқ һәққидики сөзлиригә пәрва қилмиса яки аңлашқа қиззиқмиса қандақ қилиши керәк?

Доктор нечама: әлбәттә ирқи қирғинчилиқтәк җиддй мәсилигә қарита балиларниң пәрвасиз болувелиши, нурғун ата-аниларни аччиқландуриду. Әгәр ата-анилар балилирини уларниң инкаси йүзисидин “сән нимә дигән ярамсиз?! мән сениң йешиңда лагерға қамалған идим. Сән қандақсигә бундақ пәрвасизлиқ қиллалайсән?” дигәндәк еғир сөзләр билән әйплисә хата болиду. Гунаһни балиларға артип қоюшқа болмайду бу интайин зиянлиқ. Балиларни гунаһкар һес қилдуруш уларға еғир роһй бесим елип келиду. Буниңдин сақлиниш лазим. Аилә яки җамаәтниң вәһимиси башқа ирқий қирғинчилиқниң зиянкәшликигә учриғанлардинму чоң дәп пәрәз қилишқа болмайду.

Мухбир: муһаҗирәттики уйғур ата-аниларму бу ирқи қирғинчилиқниң тәсиридә охшимиған писхикилик роһй бесимларға учримақта, бу зулумниң тәсириниң бир әмәс бир қанчә әвлатқичә давам қилиши мүмкин, сизниң билгиниңиздә, йәһуди аилири улар учриған ирқи қирғинчилиқниң кейинки әвладлириға елип кәлгүси яман тәсрлиридин қутулуш яки уни төвән чәккә чүшүрүш үчүн қандақ йол тутқан ?

Доктор нечама: шундақ, биз тәтқиқатлиримиз давамида ирқи қирғинчилиқниң бир қанчә әвлатқичә тәср көрситидиғанлиқини йәһуди хәлқиниң һаятидин көрүватимиз. Һәқиқәт шуки, гунаһкарлиқ туйғуси ирқий қирғинчилиқни бивастә баштин өткүзүп һаят қалғанларда көрүлидиған омумий әһвл, улар баңқиларниң һаләк қилиннип өзилириниң болса сақ қалғанлиқини әйпләйду, әмма балиларға бу гунаһкарлиқ туйғусини мирас қилмаслиқ керәк. Йүз бәргән ирқий қирғинчилиқта уларниң һечқандақ мәсулийити йоқ, уларниң өзлириниң гунаһсиз икәнликини аңқиришиға ярдәм бериш керәк.

Йәһуди аилилири балилириға ирқир қирқиинчилиқтин елип келидиған яман ақивәтлиридин қутулушниң әң тоғра усули һаятини қәдрләп, яхши яшаш икәнликини сиңдүрүшкә әһмийәт бериду. Улар әвлатлириға, гетлирниң мәқсиди йәһудиларни пүтүнләй өлтүрүп йоқ қилиш, һаләк қилиш иди. Әмма улар бизни һаләк қилалмиди. Һ униңдин интиқам елишниң йоли уни мәқсидигә йәткүзмәслик вә техиму яхши яшишимиз керәк дәп, чүшәндүрүш әнәниси бар.

Нечама ханим уйғур аилилириниму пәрзәнтлиригә ирқий қирғинчилиқни аңлитиш вә охшаш вақитта уларни бу зулумниш вастилиқ тәсрлидин қоғдиған һалда йәһудиларниң тәҗирбисини өрнәк қилишқа болидиғанлиқи һәқиқдә мәслиһәт берип, сөзини мундақ давам қилди.

Гәрчә, хитай һөкүмитиуйғурларға һазирғичә зиянкәшлик қилишни тохтатмиған болсиму, уйғур ата-анилар, муһаҗирәттә үсүп йетиливатқан пәрзәнтлиригә хитайниң уларға һечқандақ зиян йәткүзәлмәйдиғанлиқини ениқ чүшәндүрш рқилиқ, уларға бихәтәрлик туйғуси бериши интайин муһим.

Уларға өзлириниң бу җайда наһайити бихәтәр яхши яшаватқанлиқини, бирликтә мәсчтләргә баралайдиғанлиқи, байрамларни бирликтә өткүзәләйдиғанлиқи һәқиқдә көпрәк сөләп туруши, уларни хитай һөкүмитини мәқсидигә йәткүзмәслик үчүн сениң қиллайдиғиниң һишиң техиму яхши яшашқа тиришиш дәп җасарәтләндүрүп туруши зүрүрдур.

Көп көрүлгән хәвәрләр
Вәзийәт- мулаһизә
Хитай келичәктә тәйвәндиму җаза лагерлирини қурамду?
Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт