Президент байдин “уйғур мәҗбурий әмгикиниң алдини елиш қануни” ни иҗра қилишта бесимға дуч келиватамду?

Мухбиримиз ирадә
2022.06.24
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Президент байдин “уйғур мәҗбурий әмгикиниң алдини елиш қануни” ни иҗра қилишта бесимға дуч келиватамду? Америка президенти җав байдин ақсарайда сөз қилмақта. 2022-Йили 21-июн, вашингтон.
REUTERS

23-Июн күни “вашингтон почтиси” гезитиниң тонулған истон язғучиси җош рогин (Josh Rogin) “уйғур мәҗбурий әмгикиниң алдини елиш қануни” ниң иҗра қилиниш әһвали һәққидә бир парчә муһим мақалә елан қилди. Мақалигә “байдин хитайниң ирқий қирғинчилиқиға юмшақ муамилә қилиш билән бесимиға дуч кәлмәктә” дәп мавзу қоюлған. Униң дейишичә, әйни чағда “уйғур мәҗбурий әмгикиниң алдини елиш қануни” ниң мақуллинишини тосуш үчүн һәрикәт қилған бир қисим сиясәтчиләр вә тиҗарәтчиләр һелиһәм тохтап қалмай, бу қанунниң толуқ иҗра қилинишиға қарши һәрикәт қилмақтикән.

“уйғур мәҗбурий әмгикиниң алдини елиш қануни” 21-июн күнидин башлап рәсмий иҗра қилинишқа башлиған иди. Мәзкур қанун уйғур елида ишләпчиқирилған мәһсулатлар вә шундақла уйғур елида ишләпчиқирилған һәрқандақ хам әшяни өз ичигә алған мәһсулатларниң америка базириға киришини чәкләйдиған болғачқа, хитай һөкүмитини уйғурларға қаритиватқан зулум сиясәтлирини җазалаштики интайин үнүмлүк йолларниң бири, дәп баһаланған иди.

Һалбуки, җош рогинниң мақалисидә билдүрүшичә, “байден һөкүмити һазир хитайдики ирқий қирғинчилиққа қарши туруш ирадисини синайдиған һәл қилғуч синаққа дуч кәлгән болуп, нөвәттики мәсилә президент байден бу қанунни толуқ йолға қоямду йоқ, дегәндин ибарәт” икән.

Чүнки вашингтондики бир қанчә әмәлдар, дөләт мәҗлиси хизмәтчилири вә мутәхәссисләрниң җош рогинға дәп беришичә, һөкүмәттики бир қисим әрбаблар вә сода саһәсидикиләр бу қанунниң қаттиқ иҗра қилинишиға қарши һелиһәм тиркәшмәктикән. Охшаш мәнпәәт гурупписиға вәкиллик қилидиған бу кишиләр әйни чағда бу қанунниң чиқишиға тосқунлуқ қилған болса, бүгүнки күндә бу қанунниң толуқ иҗра қилинишиға тосқунлуқ қилишқа урунмақтикән.

Америкадики ақиллар амбиридин “америка ташқи сиясәт кеңиши” ниң тәтқиқатчиси майкел соболик (Michael Sobolic) бу қанун мақулланғучә қандақ талаш-тартиш пәйда қилған болса, һелиһәм униң келимат мәсилиси вә кишилик һоқуқ мәсилисигә бағлинип талаш-тартиш қилиниватқанлиқини билдүргән.

У радийомизға елхәт арқилиқ қилған сөзидә, бу қанунниң ишқа яраш-яримаслиқи ақивәттә байдин һөкүмитиниң бу қанунни қанчилик дәриҗидә чиң туруп иҗра қилидиғанлиқиға бағлиқ, дәйду.

У мундақ дегән: “бу байден һөкүмитиниң мәзкур қанунни қандақ иҗра қилидиғанлиқиға бағлиқ. Мәсилән, президент шәрқий-җәнубий асияда тиҗарәт қиливатқан қуяш енергийәси ширкәтлири үчүн елан қилған таможна беҗини кәчүрүм қилди. Хитайниң қуяш енергийәси ширкәтлириму бу кәчүрүмдин нәпкә еришиду. Байдин һөкүмити шәрқий-җәнубий асия ширкәтлирини ‛уйғур мәҗбурий әмгикиниң алдини елиш қануни‚ дики қара тизимликкә киргүзмигән, әмма улар бу ширкәтләргә мал тәминләйдиған бир қанчә тәминлигүчини қара тизимликкә алған. Әгәр һөкүмәт бу қанунни қаттиқ иҗра қилса, ундақта президентниң таможна беҗини кәчүрүм қилиш һәққидики қарариму (хитай ширкәтлири үчүн) бәрибир пайдисз болатти. Әмма гәп һазир байдин һөкүмити ‛уйғур мәҗбурий әмгикиниң алдини елиш қануни‚ ни өзиниң келимат мәсилисини оңшаш һәққидики күнтәртипини инавәтсиз қилғудәк дәриҗидә иҗра қиламду-йоқ? мана бу мәсилиниң түгүни.”

2021-Йили америка һөкүмитиниң келимат мәсилисигә тәйинлигән алаһидә әлчиси вә сабиқ ташқий ишлар министири җон кәррийниң ‛уйғур мәҗбурий әмгикиниң алдини елиш қануни‚ ға қарши лобийчилиқ қиливатқанлиқи һәққидә хәвәр чиққан иди. Хитай билән келимат мәсилисидә һәмкарлишишни алдинқи пиланға қойған бу шәхс, дөләт мәҗлисидики бир испат аңлаш йиғинида бу һәқтики көз қарашлирини очуқ тилға елип: “хитайдики ирқий қирғинчилиқ келимат келишиминиң имзалинишиға тосқунлуқ қилмаслиқи керәк” дегән иди. У һәтта хитайдики мәҗбурий әмгәк арқилиқ ишләпчиқирилидиған қуяш ениргийә тахтилириниң пакизә ениргийә базирини җанландуруватқанлиқини етирап қилип: “һаят даим қийин таллашларға толған болиду, болупму дөләтләр оттурисидики мунасивәттә даим мушундақ таллашлар болиду. . . Әмма һәммидин муһими, биз яшаватқан бу пиланет чоқум қоғдилиши керәк,” дегән.

Һалбуки, җош рогинниң мақалисидә баян қилишичә, бу йил байден һөкүмити дуч келиватқан риқабәт келимат мәсилисила әмәс икән. У мақалисидә мундақ дәп язған: “охшимайдиған йери шуки, байден дөләт мәҗлисидики демократларниң сан җәһәттин үстүнлүкини сақлап қелишиға вә һәтта өзиниң қайта сайлинишиға тәһдит салидиған иқтисадий кризисқа дуч кәлди. Бу ақсарайниң пүтүн күчи билән уйғур мәҗбурий әмгикигә тақабил туридиғанлиқи һәққидики вәдисини толуқ әмәлгә ашуралмаслиқини кәлтүрүп чиқириши мумкин. Дәрвәқә, мушу айниң бешида ақсарай сода министирлиқи елип бериватқан тәкшүрүшкә қаримай җиддий қарарнамә елан қилип, шинҗаңда ишләпчқирилған материялларни өз ичигә алған қуяш енергийә батарейә тахтисиға 24 ай таможна беҗи кәчүрүм қилди.”

Униң ейтишичә, йеңи қанунда таможна вә чегра қоғдаш идариси уйғур елидин кәлгән яки уйғур елида ишләпчиқирилған һәрқандақ материялни импорт қилғучи ширкәтләр наһайити күчлүк испатлар билән униң мәҗбурий әмгәккә четишлиқ әмәсликини испатлимиғучә тутуп қалидиған болғачқа, америкадики бир қисим ширкәтләр бу қанунниң тәлипиниң бәк юқири болуп кәткәнликидин шикайәт қилмақтикән, чүнки улар хитай өз завутлирида мустәқил тәкшүрүш елип берилишиға йол қоюлмиғанлиқтин тәләп қилинғандәк испатнамә көрситиш мумкин әмәс, дәйдикән.

Америкадики кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилатиниң хитай ишлири дериктори, доктор софи ричардсон болса бу ширкәтләрниң бундақ дәп вайсайдиған йоли йоқлиқини, чүнки уларға бу һәқтә узун вақиттин бери агаһландурулуп кәлгәнликини ейтти. У бизгә мундақ деди:

“бу шеркәтләр қанун чиқиштин илгириму вайсиған, қанун чиққандин кейинму шундақ қиливатиду. Бирақ уларниң ‛биз бундақ болидиғанлиқини билмәйттуқ‚ дәйдиған һечқандақ сәвәби йоқ. Бу қанун чиққучә болған узун арилиқта уларға агаһландуруш берилгән. Биз бу мәсилә һәққидә нурғун-нурғун ширкәтләр билән, һәтта мән исмини аңлап бақмиған ширкәтләр билән көрүштуқ вә уларға мәҗбурий әмгәк билән булғанған тәминләш зәнҗирлири һәққидә агаһландуруш бәргән идуқ. Улар бу қанунниң мушундақ болидиғанлиқини очуқ билиду. Әгәр уларниң биз мәҗбурий әмгәккә қарши дәйдиған гепи раст болса, һазир дәл уни әмәлийәттә көрситидиған пәйти кәлди.”

Җош рогинму мақалисидә охшаш ноқтини тәкитләп, мундақ дегән: “шуни җәзимләштүрүшкә болидуки, әгәр бу қанун йезилғини бойичә иҗра қилинса, пахтидин тартип токлуқ машиниларғичә бир нәччә саһәдә қисқа муддәтлик қалаймиқанчилиқ кәлтүрүп чқириду. Әмма қанунниң күчиму дәл мушу йәрдә. Бу ширкәтләр әгәр мәһсулатлириниң тәминләш зәнҗирини тәкшүрүшкә мәҗбурланмиғучә, һәрикәткә өтмәй йүривериду. Шундақ болғачқа дөләт мәҗлиси бу ишқа қол тиққан.”

Америка хәлқара диний әркинлик комитетиниң рәиси нурий түркәл әпәнди радийомизға қилған сөзидә, бу қанунниң толуқ иҗра қилиниши керәкликини тәкитлиди. У мундақ деди: “мәзкур қанун әгәр толуқ вә үнүмлүк йолға қоюлмиса, униң әһмийити болмайду. Гәрчә һазир бу қанунниң толуқ иҗра қилинишға қарши һәрикәт қиливатқанлар болсиму, лекин америкада хитайдики тәминләш зәнҗирлиригә бағлинип қелишниң қанчилик зор хәвпсизлик йочуқи пәйда қилидиғанлиқини тонуп йәткәнләрму көпәйди. Шуңа буму бир пайдилиқ әһвал.”

Дәрвәқә, җош рогин мақалисидә хитайдики мәҗбурий әмгәк мәсилисиниң пәқәт кишилик һоқуқ мәсилисила әмәс, бәлки американиң дөләт хәвпсзликигә тақишидиған бир җиддий мәсилә икәнликини әскәртип у мундақ дегән: “кишилик һоқуқ әндишилирини бир тәрәпкә қоюп турайли, хитайниң әрзан баһалиқ әмгәк күчини кәң көләмдә ишлитиши ишчи-хизмәтчилиригә базарға қарап һәқ беридиған америка қуяш енергийиси ширкәтлириниң риқабәт күчигә еғир тосқунлуқ қилиду. Униң үстигә, американиң хитайниң тәминләш зәнҗиригә тайинип қелишиниң зор бир дөләт хәвпсизлик йочуқи икәнлики барғансери рошәнлишиватиду. Хитайдики қуяш енергийәси санаити завутлириниң асасән көмүр ишлитидиғанлиқини нәзәрдә тутқанда, хитайдин қуяш енергийәси батарейәсини импорт қилиш келимат өзгиришини һәл қилишқа пайдисиз дейәрлик. Америка кишилик һоқуқ тоғрисидики тәнқидни пәсәйтсә, бейҗиңниң келимат өзгириши мәсилисидә һәмкарлишидиғанлиқини ойлашму интайин саддилиқтур.”

Софи ричардсон ханим радийомизға қилған сөзидә, мәзкур қанун ишқа киришкән икән, униң толуқ иҗра қилиниши керәкликини билдүрди. У мундақ деди:

“бу қанун бу һәптә бешидин башлап ишқа киришкән икән, у һалда пәқәтла кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилатидәк һоқуқ тәшкилатлирила әмәс, бәлки бу қанунни вуҗутқа чиқарған барлиқ дөләт мәҗлиси әзалириму бу қанунниң толуқ иҗра қилинған яки қилинмайватқанлиқини көзитип туриду. Шуңа буни ширкәтләрниң зийини яки америка иқтисади дәп туруп музакиригә қоюшниң орни йоқ. Бу қанунниң күчиму дәл шу йәрдә әмәсму? у елан қилинған икән, толуқ иҗра қилиниши керәк.”

Җош рогин “вашингтон почтиси” дики мақалисидә мундақ дәп тәкитлигән: “ташқий ишлар министири антоний биллинкен бу һәптә йеңи қанунни йолға қоюшқа вә иттипақдашлар вә шерикләрниму һәрикәткә кәлтүрүдиғанлиқи һәққидә вәдә бәрди. Дөләт мәҗлиси һөкүмәтниң вәдисигә әмәл қилидиған-қилмайдиғанлиқини йеқиндин көзитиду. Әгәр ақсарай хитайниң мәҗбурий әмгәк санаитиниң бурунқидәкла тиҗаритини давамлаштурушини бошлуқ билән тәминлисә, у һалда һазирғичә қилинған пүтүн тиришчанлиқлар бикарға кетиду. Уйғурлар вә башқа зиянкәшликкә учриғучиларниң истиқбали техиму қараңғулишиду.”

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт