Uyghurlar toghriliq qanun layihesining maqullinishi ottura asiya döletliride özgirish élip kélishi mumkinmu?

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2019-12-09
Élxet
Pikir
Share
Print
"Uyghur 2019 namliq" qanun layihisi amérika dölet mejliside awazgha qoyuluwatqan körünüsh. 2019-Yili 3-dékabir, washin'gton.
"Uyghur 2019 namliq" qanun layihisi amérika dölet mejliside awazgha qoyuluwatqan körünüsh. 2019-Yili 3-dékabir, washin'gton.
house.gov

Yéqinda amérika dölet mejliside "Uyghur kishilik hoquq qanun" layihesining maqulluqtin ötkenliki toghriliq xewer rus we qazaq tilliq metbu'atlarda, bolupmu ijtima'iy taratqularda keng orun almaqta.

Rusiyening "Kommérsant" gézitide élan qilin'ghan olga butirlinaning "Uyghuristandin qolungni tart! amérika qoshma shtatliri dölet mejlisi xitaygha qarshi yene bir qanunni bashlidi" namliq maqaliside amérikaning Uyghurlarni yaqilap, xitaygha qarshi qanun layihesi qobul qilghanliqi, shundaqla xitayning bezi rehbiriy shexslirige hemde xitay shirketliri we xelq'aradiki xitay bilen soda alaqisi bar bashqimu shirketlerge qarita emeliy tedbirler qollinilidighanliqi we ularni yenimu chingitidighanliqi tekitlen'gen. Uningda shundaqla xitay terepning amérikagha qarshi jawab qayturushtin yanmaydighanliqi tilgha élin'ghan.

"Azadliq" radiyosida élan qilin'ghan "Dölet mejlisi shinjanggha munasiwetlik xitaygha qarshi émbargo yürgüzidighanliqini maqullidi" namliq maqalide Uyghur élide qazaqlar bilen Uyghurlarning bésimgha uchrap, lagérgha qamiliwatqanliqi toghriliq melumatlarning deslepki qétim 2017-yili baharda tarqilishqa bashlighanliqi éytilghan.

"Uyghur 2019", yeni Uyghur kishilik hoquq qanun layihesi qobul qilin'ghandin kéyin "Stan qazaqistan" axbarat agéntliqida élan qilin'ghan "Toqayéf xitaydiki étnik qazaqlarning ehwali heqqide éytti" namliq maqalidimu Uyghurlar tilgha élin'ghan. Maqalide mundaq déyilgen: "Shinjangda islam dinigha étiqad qilidighan Uyghur we qazaqqa körsitiliwatqan bésimgha munasiwetlik xitay rehberliki bilen kélishim boldimu, dégen so'algha prézidént bu heqtiki axbaratning tekshürüshni telep qilidighanliqini we bu ehwalning ettey murekkepleshtürülüwatqanliqini éytti." qazaqistan prézidénti xitay lagérlirida azab chékiwatqan asasiy ahale bolghan Uyghurlarni tilgha almay, peqet qazaqistanning xitaygha qarshi meydan'gha aylinip qalmasliq lazimliqini eskertken.

Buningdin tashqiri "Qazaqistan" qanili "A q sh dölet mejlisi Uyghurlar heqqide qanunni maqullidi" dégen mawzuda xewer tarqitip, uningda Uyghur qanunini 407 ademning qollap, peqet 1 ademningla qarshi chiqqanliqi tekitlen'gen.

Rusiyening "Réport" axbarat agéntliqida bérilgen "Dölet mejlisi xitaygha qarshi émbargolargha élip kélishi mumkin bolghan qanun layihesi qobul qildi" namliq maqalide mundaq déyilgen: "Qanun chiqarghuchilar qoshma shtatlar prézidénti donald trampni béyjingning Uyghurlargha qaratqan heriketlirini eyibleshke, xitay xelq jumhuriyiti re'isini bolsa, bu az sanliq milletning milyon'gha yéqin wekillirini qanunsiz tutup turuwatqan terbiyelesh lagérlirini yépishqa chaqirdi."

Uyghur kishilik hoquq qanun layihesi qobul qilinip, köp waqit ötmeyla rusiye paytexti moskwaning bash muptisi Uyghurlarning bügünki paji'elik ehwaligha munasiwetlik öz qarishini bildürgen.

"Ré'alnoyé wrémya" tor gézitide élan qilin'ghan "Moskwa muptisi xitay musulmanlirini qoghdash üchün 'dunya jama'etchilikini heriketke' chaqirdi" namliq maqalide éytilishiche, moskwa musulmanlirining diniy bashqarmisining re'isi ildar alya'utdinof jüme namizida Uyghurlarning xitay teripidin basturuluwatqanliqini tilghan alghan. Maqalide mundaq déyilgen: "Bu ademler türkiy xelqlerning wekilliri süpitide bizge yéqin turidu. Yene bir tereptin, ularning islam dinigha alaqisi bar. Bu bizning aka-inilirimiz, hede-singillirimiz. Xitayda boluwatqan weqeler jawab tépishi, bizning yüreklirimizde, bizning janlirimizda soqup turushi kérek. Biz bu heqte tinch turalmaymiz. Biz bu heqte déyishimiz, bu jehette bir pütün bolup chiqip, dunya jama'etchilikini heriketlendürüshimiz zörür."

Amérika dölet mejlisining Uyghurlar toghriliq qanun layihesini qobul qilishi ottura asiya döletlirining xitayning Uyghur we bashqa türkiy-musulman milletlerge qaratqan basturush siyasitige bolghan mewqesining özgirishige hemde bu mesilide xitayni tenqidlewatqan amérikani qollishigha élip kélishi mumkinmu?

Siyasetshunas risbék sarsénbay ependining pikriche, gé'o-siyaset chong döletlerning öz ara munasiwetliride alahide rol oynaydiken. U ottura asiya rayonigha jaylashqan qazaqistan, qirghizistan, özbékistan, tajikistan we türkmenistanning pütkül hakimiyetni bir adem öz qoligha éliwalghan memliketler bolup, ularning qoshna rusiye we xitaygha da'im béqindi bolup kelgenlikini, shuning üchün ularning barliqini xuddi bir chapan kiygen ademge oxshitidighanliqini otturigha qoyup, mundaq dédi: "U yaqta az sanliq milletlerni terbiyelesh emes, belki ularni qorqutush, ang-sézimini özgertish, dindin bezdürüsh, xitayperes qilip terbiyelesh heriketliri yürgüzülüwatidu. Buning barliqini qirghinchiliq dep atawatimiz. Shuni körüp turghan ye qirghizistanning, ye özbékistanning, ye bashqa memliketlerning bashliqliri néme déyeleydu?. Ular bir qétim bolsimu xitayning herikitini eyiblimidi, ye xata démidi. Birleshken döletler teshkilatida qaralghan mesililerni qollimidi. Mushuning barliqi bu memliketlerning téxichila xitayning we rusiyening tesiri astida qéliwatqanliqini delilleydu."

Risbék sarsénbay xitayning ottura asiyagha yéqin jaylashqanliqidin yaki qoshna bolghanliqidin ularning siyasiy, iqtisadiy we bashqimu jehetlerdin da'im béqindiliqta ikenlikini, shuning üchün amérika dölet mejlisi qanun layihesi qobul qilghandin kéyin bu memliketlerde Uyghur diyaridiki Uyghurlar we qazaqlarning ehwaligha bolghan pozitsiyeside birer özgirish bolidighanliqi heqqide pikir qilishning qiyin ikenlikini bildürdi.

Siyasetshunas jasaral qa'unishalin ependi ziyaritimizni qobul qilip, mundaq dédi: "Elwette, bu biz üchün intayin kérek chare. Sewebi xitay qazaqistanni iqrar qilmisimu, amérikagha nisbeten bashqa tereptin qaraydu, chünki uning türlük émbargoliri we bashqimu heriketliri xitaygha ongay tegmeydu. Hem xitay, hem rusiye 'bizni héch nerse qilalmaydu'dep chirayini körsetkini bilen heqiqette amérika we gherb teripidin qiliniwatqan heriketler sözsiz öz rolini oynaydu. Bu, xitayning az sanliq milletlerni lagérlargha solashtin chékinip, bu mesile üstide oylinishqa mejburlishi mumkin. Amérikaning xitaygha ishlitiwatqan heriketliri biz üchünmu kérek."

Jasaral qu'anishalin qazaqistan rehbirining xitaydiki qazaqlargha, omumen Uyghur élidiki weziyetke bola qilghan bildürüshining heqiqetke mas kelmeydighanliqini tekitlidi.

Siyasetshunas ghalim agélé'u'of xitay lagérlirida azab chékiwatqanlarning asasen Uyghurlar ikenlikini tekitlep, mundaq dédi: "Amérika dölet mejlisining bésimgha we teqibke uchrawatqan Uyghur we bashqimu musulmanlargha munasiwetlik qilghan tenqidliri merkiziy asiya prézidéntlirining héch qandaq bir qollishigha ige bolalmaydu, chünki ularning rusiye we xitaygha bolghan munasiwetliri alliqachan shekillinip bolghan. Bu rusiyeperes we xitayperes memliketlerdur. Shuning üchün merkiziy asiyada bu héch bir özgirishke élip kelmeydu. Merkiziy asiya memliketliri ye amérikaning, ye yawropa ittipaqining, ye bashqa memliketlerning Uyghurlargha oxshash xelqlerni qollap-quwwetlesh mesiliside sükütni saqlaydu, dep oylaymen."

Qirghizistanliq siyasetshunas adil turdiqulof ependi amérika dölet mejlisi qobul qilghan qanun layiheside asasiy orunni igiligen mesililerning biri lagér mesilisige toxtilip, mundaq dédi: "Merkiziy asiya memliketliride bu mawzu meqsetlik halda qozghalmaywatidu. Sewebi xitay peqetla soda shériki emes, belki bizge qerz bériwatqan hem meblegh séliwatqan dölet. Qirghizistan bu mesilide lidér bolup hésablinidu. Shuning üchün qirghizistan xitayning mundaq ichki siyasitige arilashqisi kelmeydu. Xitay yépiq memliket bolghanliqi üchün axirqi waqitlarda köpligen memliketlerde, shu jümlidin qazaqistan we qirghizistanda xitaygha bolghan selbiy köz qarash küchiyiwatidu. Yene bir tereptin, bu ikki memlikette yer asti bayliqlirining xitaygha sétilishi yoshurun halda yürgüzülüwatidu. Bumu xitaygha bolghan qarshiliqning küchiyishige seweb bolmaqta."

Qazaqistanda tonulghan yazghuchi we zhurnalist shawket nezerof ependining éytishiche, xitayning Uyghur rayonida élip bériwatqan teqiblesh siyasitini ashkarilaydighan höjjetning élan qilinishi köpligen memliketlerning, xelqlerning xitaygha bolghan köz qarishining özgirishige élip kelgen iken. U mundaq dédi: "Uning üstige xelqimizge nisbeten testiqtin ötken insan hoquqi heqqidiki qanun köpligen döletlerning mewqesini özgertidu, dep oylaymen. Sowét hökümitining parchilan'ghinigha 25 yil ötken bolsimu, lékin téxichila rusiyening tesir da'irisidin chiqalmaywatqan köpligen jumhuriyetler iqtisadiy ajizliqi sewebidin melum derijide xitaygha baghlinip qalghinimu heqiqet. Ni-ni tereqqiyperwer döletler xitayning aldam xaltisigha chüshüp qalghanliqini ten éliwatqanda téxi söngiki qatmighan sabiq sowét jumhuriyetlirige renjishningmu orni yoq. Ularningmu Uyghur mesilisige bolghan köz qarishi choqum özgiridu."

Shawket nezerof yene Uyghur kishilik qanun layihesining qobul qilinishi bilen Uyghur milliy herikitining ikkinchi basquchining meydan'gha kélidighanliqini, bu küreshning dunya jama'etchilikining qollap-quwwetlishige érishidighanliqigha ishinidighanliqini bildürdi.

Toluq bet