Интернет тори - уйғурларниң өз авазини дуняға аңлитиштики әң үнүмлүк вастиси болмақта

Мухбиримиз қутлан
2014-04-23
Share
uyghur-tor-beket-305.png Езиз әйса әпәндиниң 2011 йили -2 айниң -23 күни венгирийәниң пайтәхти будапештта өткүзүлгән 2-нөвәтлик хәлқара қәләмкәшләр уйғур мәркизиниң йиғинида уқулған мақалисиниң муқависиға ишлитилгән сүрәт
RFA/Aziz Isa


Көзәткүчиләр уйғур тил, йезиқидики тор таратқулириниң йеқинқи он нәччә йилдин буян уйғур хәлқиниң авазини дуняға аңлитиштики әң үнүмлүк васитә болуп кәлгәнликини тәкитлимәктә. Шуниң билән бир вақитта йәнә, уйғур торчилиқиниң хитайда әң қаттиқ қамалға учраватқан аз санлиқ милләт тил, йезиқидики тор таратқуси икәнликиниму әскәртмәктә.

22 - Април күни мустәқил язғучи алекса олесен ханим хитай темиси бойичә америкида чиқидиған мәшһур тор журнили "чай яприқи ели" дә уйғур торчилиқи һәққидә мәхсус мақалә елан қилған. У мақалисидә уйғур торчилиқиниң йеқинқи он нәччә йилдин буянқи әгри - тоқай тәрәққият мусаписи вә һазирқи әһвали һәққидә мәлумат бәргән.

Йеқинқи тәкшүрүшләрдин мәлум болушичә, интернет қамали әң күчлүк болған хитайда, тордин пайдиланғучиларниң сани 618 милйондин ашқан. Хитай чоң қуруқлуқидики рәсмий ахбарат вастилириниң һәммиси дегүдәк һөкүмәт тәрәптин контрол қилинғачқа авам хәлқниң тордин үнүмлүк пайдилинип өз авазини аңлитиш арзуси һәссиләп күчәйгән. Кишиниң диққитини чекидиған бир нуқта шуки, йеқинқи йиллардин буян хитай һөкүмитиниң уйғур елида йүргүзүватқан әң зор дәриҗидики сиясий сензори вә күчлүк қамаллири уйғур тил, йезиқидики тор таратқулириниң барғансери ешип бериватқан һаятий күчини тосуп қалалмиған.

Тәбиийки, уйғур торчилиқи еғир бесим ичидә әгри - тоқай мусапиләрни бесип тохтавсиз алға илгирилимәктә.

Уйғурчә тор таратқулиридики бөсүш

Интернет ториниң мәйданға келиши вә тез сүрәттә омумлишиши дунядики башқа хәлқләргә охшашла уйғурлар үчүнму йеңи пурсәтләрни елип кәлгән. Болупму һөкүмәт таратқулиридин башқа мустәқил ахбарат вастилиригә имканийәт болмиған хитайда тор таратқулириниң тартиш күчи наһайити зор болған.

Алекса ханим өз мақалисидә җуңго интернет тори учур мәркизиниң статестикисиға асасән уйғур аптоном райониниң хитай бойичә торға чиқидиған адәм сани әң тез сүрәттә ешиватқан районларниң бири икәнликини тилған алған.

Мәлум болушичә, уйғур аптоном районида нөвәттә 43 пирсәнт аһалә тор қоллинидикән. Болупму йеқиндин буян уйғур аптоном районидики тор қолланғучиларниң нисбити барғансери ешип, хитай бойичә илгирики 31 - орундин 11 - орунға өткән. Тәкитләшкә әрзийдиғини шуки, уйғурлар ичидә тор таратқулиридин пайдилинидиғанларниң сани пәләмпәйсиман өскән болуп, үндидарда учур алмаштуридиғанлар һәссиләп көпәйгән.

Бу һәқтә зияритимизни қобул қилған уйғур америка бирләшмисиниң ғәрбий қирғақтики мәсули обулқасим ясин мундақ деди: "хитай һөкүмити тәрипидин башқурулуватқан ахбарат вастилири вә таратқуларда уйғурларниң өз авазини һәқиқий йосунда аңлиталиши мумкин әмәс. Шу сәвәбтин интернет тори мәйданға келиши биләнла уйғурчә тор бәтләр вә билоглар арқа - арқидин қурулуп тәрәққий қилишқа башлиди. Кәң уйғур яшлири өз тилидики тор таратқулиридин үнүмлүк пайдилинип өз хәлқиниң авазини аңлитишқа башлиди. Уйғур тарихи, мәдәнийити, әдәбияти вә реал иҗтимаий мәсилилири тор бәтлири арқилиқ авамға ашкара болушқа башлиди. Бу һал кейинчә хитай даирилирини хатирҗәмсизләндүрүп, уларниң уйғур тор таратқулириға болған қамалини күчәйтти."

"5 - июл вәқәси" дин кейинки тор қамали

Алекса ханим мақалисидә хитай һөкүмитиниң "5 - июл вәқәси" дин кейин уйғур торчилиқиға қаттиқ зәрбә бәргәнликини тилға алған.

Мәлумки, "5 - июл вәқәси" йүз бериши биләнла хитай даирилири әң алди билән интернет торини қамал қилған. Вәқә йүз берип таки 10 ай өткичә 22 милйон киши яшайдиған уйғур елида тор пүтунләй үзиветилгән.

Алекса ханим бу һәқтики тәкшүрүши давамида хитай һөкүмитиниң райондики узаққа созулған тор қамалиға нисбәтән уйғурлардила әмәс, бәлки хитай аһалилиридиму наразилиқ кәйпияти туғулғанлиқини тәкитләйду.

Шу қетимқи қаттиқ зәрбидә оқурмәнләр тәрипидин әң көп қарши елинған уйғурчә тор бәтлириниң һәммиси дегүдәк тақалған. Тор бәт қурғучилар, тор язғучилири вә тор башқурғучилар арқа - арқидин қолға елинған. Түрмидики гүлмирә имин, муһәммәтҗан абдулла, дилшат пәрһат, нурәли вә нияз қаһар қатарлиқ виҗдан мәһбуслири дәл шуларниң җүмлисидиндур.

"5 - июл вәқәси" дин кейин уйғур тор бәтлири еғир сиясий бесим ичидин йол тепип, аста - аста раваҗланған болсиму, лекин мәзмун вә муназирә әркинлики җәһәттә "5 - июл вәқәси" һарписидики сәвийәгә йетәлмигән. Болупму абдувәли аюп, илһам тохти қатарлиқ сәрхилларниң тутқун қилиниши уйғур тор бәтлиригә техиму еғир сиясий бесим елип кәлгән.

Бесим ичидики мәвҗутлуқ вә тохтавсиз илгириләш

Алекса ханим хитайда тизимлитилған уйғурчә тор бәтлири вә билоглар һәққидә тохталғанда, уларниң йеқинқи мәзгилләрдин буян сиясий темиларға нисбәтән интайин сәзгүрлишип кәткәнликини тилға алиду. У мақалисидә бирқанчилиған уйғур тор көзәткүчилириниң сөзлирини нәқил кәлтүрүп, нөвәттә уйғур тор бәтлириниң сиясий җәһәттики аваричилиқтин сақлиниш үчүн "өз - өзини сензор қилидиғанлиқи" ни алаһидә әскәртиду.

Мәлумки, "5 - июл вәқәси" дин кейин уйғур аптоном районида тор қоллиниш һәққидә мәхсус қанон мақуллинип, авамниң торда мәшғулат елип беришиға нисбәтән сиясий бесим техиму күчәйгән. Буниң билән уйғур тор бәтлири өз мәвҗутлуқини сақлаш вә давамлаштуруш үчүн "өз - өзини сензор қилиш" қа мәҗбур болған.

Карнеҗ меллон университетиниң 2012 - йили елан қилған хитайдики иҗтимаий таратқулар һәққидики тәтқиқатида мунулар көрситилгән: "хитай тор сақчилири бейҗиң вә шаңхәйдә тизимға алдурған тор бәтлиридики мақалә, учур вә инкаслардин 10 пирсәнтни өчүрсә, охшаш әһвалда уйғур ели, тибәт вә чиңхәй қатарлиқ җайларда тизимға алдурған тор бәтләрдики мәзмунларниң йеримидин көпрәкини өчүрүп маңидикән."

Шундақ болушиға қаримай уйғур тил, йезиқидики тор таратқулири еғир бесим ичидин йол тепип, өз хәлқиниң авазини дуняға аңлитишқа тиришмақта икән.

Обулқасим әпәнди тор дунясидики тез сүрәтлик илгириләш вә тор техникисидики ешиш сәвәблик бундин кейин уйғур тор таратқулириниң һаман хитайниң қамаллирини бөсүп өтәләйдиғанлиқини тәкитлиди.

Тәпсилатини аваз улиништин аңлиғайсиз.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт