Японлар: уйғурлар хитайларниң өз туприқидин тезрәк ғайиб болушини ойлайду

Ихтиярий мухбиримиз һаҗи қутлуқ қадири
2013.07.30
urumchi-weqesidin-keyin-urmchi-yaponiye-neshr.JPG “уйғурларниң милләтчилики” намлиқ мақалиниң 5-июл үрүмчи вәқәсигә мунасивәтлик қисми.
RFA/Qutluq

Йеқинда японийәдә “хитай тәтқиқати” журнилида коллектип нәшргә тәйярланған “уйғурларниң милләтчилики” сәрләвһилик мақалә елан қилинған. Мақалидә хитай дөлитиниң уйғур елидә йүргүзүватқан түрлүк сиясәтлири, уйғурларниң бу сиясәтләргә қарши наразилиқ һәрикәтлири үстидә әтраплиқ тәкшүрүш елип берилған.

Мақалидә, хитай һөкүмитиниң уйғур елиниң җәнубини гүлләндүрүш үчүн салған иқтисадий мәблиғи һәққидә тохтилип, бу һәқтә мундақ баян қилған: хитай компартийисиниң мәркизи комитетиниң 16-нөвәтлик йиғинида хитай мәркизи һөкүмити уйғур елигә болған бир қатар йеңи сиясәтләрни бәлгилиди. Уйғур ели үчүн бәлгиләнгән бу сиясәтләр уйғурларға иқтисадий нәп әкәлмәстин, бәлки уларниң йәлкисидики сиясий бесимларни еғирлатти. Хитай рәиси ху җинтав хәлқ иқтисадини юқири көтүрүш, хитайчә сотсиялизмни қуруш, җәмийәт тәрәққиятини илгири сүрүштин ибарәт улуғвар шоарларниң арқисида уйғур елигә ярдәм бәрди. Әмма селинған мәбләғләр намрат уйғурлар үчүн әмәс, ишләпчиқириш қурулуш армийиси йәни биңтуәнгә, көчмән хитайларниң тәрәққиятиға селинған мәбләғ иди. Бу райондики уйғурлар намратчилиқтин қутулалмай, үрүмчи қатарлиқ чоң шәһәрләргә җан баққили қачти. Хитай мәркизи комитети аз санлиқ милләтләрни гүлләндүрүш, тәрәққий қилдуруш дегәнни, еғизидила дәп қоюп, әмәлийәттә уларниң гүллинишини вә тәрәққий қилишини пәқәтла халимайтти. Уйғур елиниң җәнубида тоққуз йиллиқ мәҗбурий маарипни йолға қоюп, уйғур оқуғучиларниң хитай тилини өгинишини тәшвиқ қилип, уйғур маарипини хитайлаштуруп, уйғур тилини маарип сепидин сиқип чиқириш нийитидә бир қисим уйғур оқуғучиларни хитай өлкилиридики хитай мәктәплиригә йөткәп,уларниң хитай дөлитини көпрәк чүшинишини, вәтәнпәрвәрлик идийисини өстүрүшни мәқсәт қилди.

Мақалидә, хитай һөкүмитиниң уйғур елидә елип барған тәрәққий қилдуруш, гүлләндүрүш сияситиниң нәтиҗисиниң қандақ ақивәтләрни елип кәлгәнлики тоғрисида бундақ дейилгән: хитай һөкүмитиниң уйғур елигә салған мәбләғлириниң нәтиҗиси яхши болмиди. Җәмийәт тинчланмиди, йәни буниң мисали, 5-июл үрүмчи вәқәси иди. Хитайниң ейтқинидәк иқтисад, маарип гүлләнгән, хәлқ баяшат яшаватқан үрүмчидә хитайниң уйғурларға йүргүзүватқан сияситигә қарши уйғурлар өзлириниң наразилиқлирини билдүрди. Үрүмчи вәқәсидин кейин хитай һөкүмити йәнә тәптартмастин уйғур елидә җәмийәт инақ, милләтләр иттипақ дәп тәшвиқ елип бериватиду. Уйғур елидики мәтбуатларни башқурушни қаттиқ контрол қиливатиду. Уйғур елидә зади немә иш йүз бериватиду, һазирчә ениқ билгили болмайду.

Мақалидә, уйғур елидики хитайлар билән уйғурларниң җәмийәттики орнини селиштуруш арқилиқ ишсиз яшларниң үмидсизлик ичидә йүргәнликини мундақ тәсвирлигән: уйғур елидики нефит, газ ширкәтлири, санаәт карханилириниң һәммиси пүтүнләй һазир ишләпчиқириш қурулуш армийисиниң қолида, бу йәрдики хизмәтләргә уйғурларниң кирип хизмәт қилиши мумкин әмәс. Хитайлар уйғурларни хизмәткә елиш әмәс, һазир уларни көзгә елипму қоймайду. Өз тупрақлирида иш тапалмиған уйғур яшлириниң хитай өлкилиригә берип хизмәт тепиши әсла мумкин әмәс. Хитайлар һазир уйғур елидә уйғур тилини маарип саһәсидин аллиқачан йоқ қилди. Уйғур елидики һөкүмәт, маарип, санаәт вә иқтисад дегәнләрниң һәммиси хитайларниң монополлуқиға өтүп болди.

Мақалидә, тарихтики уйғурларниң қурған җумһурийәтлири, үмидкә, ишәнчигә толған уйғур хәлқиниң тарихтики бу җумһурийәтлирини йәнә қайтидин қуруши үчүн елип бериватқан миллий һәрикәтлири һәққидиму қисқичә мундақ әслимә берип өткән: 20-әсирниң бешидила икки қетим җумһурийәт тиклигән уйғурлар, көплигән мустәқиллиқ күрәшлирини елип барди. Уйғур хәлқи хитай һакимийити бу земинға қәдәм қойғандин бери изчил һалда өзлириниң һәқ-һоқуқини, мустәқиллиқини қолға кәлтүрүш үчүн, мустәқиллиқ һәрикитиниң авазини аңлитип давамлаштуруп келиватиду. Уйғур земинида нурғунлиған вәқәләр йүз бәрди. 1985, 1988- вә 1989-йиллири арқа-арқидин үрүмчидә намайишлар елип берилди. 1985-Йили уйғур оқуғучилар демократийә, әркинлик үчүн намайиш елип берип, өз алдиға һөкүмәт қуруш, хитайниң уйғур елидә елип барған көп қетимлиқ атом синиқиға,пиланлиқ туғут сияситигә вә шундақла хитайниң көчмән йөткәш һәрикитигә қаршилиқ билдүрүп, өз наразилиқини ипадиләп намайиш елип барған. 1989-Йили май ейидики намайишта болса, уйғурлар үрүмчидә хитай һакимийитиниң уйғурларниң диний етиқадиға һақарәт кәлтүридиған китабни нәшр қилғанлиқи үчүн наразилиқ билдүрүп намайиш елип барған. 1990-Йили апрел ейида уйғур елиниң ақту наһийисиниң барин йезисида хитайға қарши уйғурларниң кәң көләмлик қораллиқ мустәқиллиқ һәрикити йүз бәрди. Шу қетиқлиқ вәқәдә хитай һөкүмити икки йүз нәпәр уйғурни етип өлтүргән. Икки миң нәпәрдин ошуқ уйғурни қолға алған. Хитай һөкүмити һазирму давамлиқ һалда “шәрқий түркистан ислам партийиси” хитайға давамлиқ һуҗум қиливатиду, уларниң әлқаидә террорлуқ тәшкилати билән мунасивити бар дәп, уйғурларниң милләтчилирини, диний кишилирини террорлуққа бағлап уларни җазалап бастурмақта. Илғар пикирлик зиялийларни тәнқид қилмақта. Мәсилән, 1980-йилларниң ахирида уйғур елидә уйғур тарихчиси турғун алмасниң “уйғурлар” намлиқ китаби нәшр қилинип,уйғурларниң сөйүп оқушиға еришкән, бу китабни хитайлар милләтчиликни тәрғиб қилди дәп апторни нәзәрбәнд астиға елип, китабини тәнқид қилған.

Мақалидә, хитай һөкүмитиниң уйғурларниң бир йәргә җәм болуп, мәдәний паалийәтләрни елип беришиниң асасән дегүдәк чәкләнгәнликини мундақ баян қилған: уйғурларниң мәдәний, әнәнивий паалийәтлириниң һәммисини хитайлар мустәқиллиқ һәрикитиниң тәшвиқат паалийити дәп қарап, уйғурлардин әнсирәп бундақ паалийәтләрниң өткүзүлүшигә рухсәт бәрмәйду. Мәйли қайси хилдики уйғур милләтчилири болсун, улар хитай һакимийитиниң балдурақ заваллиққа йүзлинип, уйғур туприқидин тезрәк ғайиб болушини ойлайду.

Японийәдики уйғур зиялийси доктор турмуһәммәт һашим уйғур милләтчилики һәққидә өзиниң қарашлирини баян қилди.

Аваз улинишидин тәпсилатини аңлаң.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.