Украина урушиниң уйғурларға көрситидиған тәсири

Обзорчимиз асийә уйғур
2022.03.18
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Украина урушиниң уйғурларға көрситидиған тәсири Америка авам палатасиниң рәиси нәнсий пелоси(Nancy Pelosi) ханим америка парламент бинасида украина президенти володимир зеленский син арқилиқ сөзләштин бурун уни тонуштурмақта. 2022-Йили 16-март, вашингтон.
AP

Украина уруши дуня вәзийитини җиддий һаләткә киргүзди. Пүтүн дуня миқясида бу урушниң нәтиҗиси вә дуняға елип келидиған тәсири һәққидә әндишилик бәс-муназириләр күчәйди. Қисқиси, украина уруши кишиләрни дуня урушиниң һәр вақит партилаш еһтималлиқи мәвҗутлуқи билән қаттиқ агаһландурди. Мушундақ бир пәйттә, нурғун кишиләрниң ойландуриватқан бир мәсилә бар болуп, у болсиму русийәниң украинаға таҗавуз қилишидики һәқиқий мәқсәтниң немә икәнликидур.

24-Феврал русийә украинаға һуҗум қилиштин бурун, путин телевизийә нутуқида, украинаға қилған бу таҗавузчилиқиниң асаслиқ сәвәби, “натониң кеңәймичилики” икәнликини ениқ оттуриға қойған. У һалда нато расттинла шәрққә “кеңәймичилик” қилдиму?

Украина биринчи дуня уруши мәзгилидә қисқа муддәт мустәқиллиқни баштин кәчүргән. Йәни 1917-йили феврал инқилабида чар падишаһ ағдурулғандин кейин, русийә вақитлиқ һөкүмити қурулған. Арқидинла йүз бәргән өктәбир инқилабида, болшивеклар русийә вақитлиқ һөкүмитиниму ағдуруп ташлап, совет русийә дөлитини қурған. Әмма дөләт қурулуп узун өтмәйла, панславистлар билән болшивеклар арисида ичкий уруш башлинип кәткән. Бу ичкий уруш давамида украина мустәқиллиқи болшевиклар вә панславистларниң бирдәк қаршилиқиға учриған. 1922-Йили совет иттипақи қурулғанда, украина бир игилик һоқуқлуқ мустәқил дөләттин, сабиқ совет иттипақини тәшкил қилғучи иттипақдаш җумһурийәтләрниң биригә айланған. Әмма сталин рәһбәрликидики совет һакимийити, украинаниң сиясий мустәқиллиқини вәйран қилипла қалмастин, бәлки йәнә украина хәлқиниң өзгичә мәдәнийәт, күлтүрини хданивәйран қилған. 1930-Йилларниң башлирида сүний һалда зор ачарчилиқ апити пәйда қилип, 4 милюндин артуқ украиналиқларниң өлүп кетишини кәлтүрүп чиқарған. Буниңдин башқа ситалин йәнә украина зиялийлирини йоқитиш билән биргә, украиналиқларни рус кимликигә ассимилатсийә қилишни күчәйткән. Әмма украиналиқларниң қаршилиқи бу сәвәблик тохтап қалмиған. 1991-Йили сабиқ совет иттипақиниң парчилиниши билән украина игилик һоқуқини әслигә кәлтүрүп, мустәқиллиқини қайта қолиға алған вә дипломатик алақилири нормаллашқан. “берлин теми” өрүлүп, германийә натоға әза болғандин башлап таки 2004-йилиғичә, сабиқ совет иттипақи әйни чағда ғәрбкә қарши қурған “варшава шәртнамиси тәшкилати” ға әза болған 8 дөләттин русийәдин башқа һәммиси “шималий атлантик әһди тәшкилати” ға әза болуп болди. Гәрчә сабиқ совет иттипақиниң парчилиниши билән “ялта келишими” асасида шәкилләнгән дуня күнтәртипи пүтүнләй өзгәргән болсиму, әмма путин йәнила натони шәрққә кеңийиш билән әйибләшни тохтатмиди. Чечинийә, грузийә, сүрийә вә қиримлардики таҗавузчилиқ вә урушларниң сәвәбиму ақивәттә русийәниң натони тәһдит көрүши билән мунасивәтлик болуп чиқти. Һәтта бу қетимқи украина урушиғиму натониң кеңәймичилики сәвәб қилинди. Гәрчә нато русийәгә қайта-қайта украинаниң натоға кирәлмәйдиғанлиқини ейтқан болсиму, украинаниң таҗавузчилиққа учришини тосуп қалалмиди. Кишини ойландуридиғини, бу қабаһәтлик уруш вә өлүм йетимларниң келип чиқишиға зади ким сәвәбчи болуватиду? зади ким кимгә тәһдит пәйда қиливатиду? дегән соаллар иди.

Һәммигә мәлум болғинидәк, буниңдин 22 йил бурун виладимир путин русийәниң презденти болғинида, пүткүл дуняға мундақ дегән: “маңа йигирмә йил бериңлар, мән силәргә қудрәтлик русийәни қайтуруп беримән”. Путинниң бу вәдиси бәлки хәлқарада, униң кейинки явро-асияизим, славизм вә яки путинизм дәп аталған “рус чүши” идийәсиниң мәйданға чиқишини кәлтүрүп чиқарған, дәп қарилиду. явро-асияизм идийәсини русийәниң сиясий нәзәрийәчиси, “йеңи явро-асияизм идеологийәси” ниң идийәвий йетәкчиси вә “дөләт устази” нами билән улуғланған аликсандер дукин 1997-йили язған “гио-сиясиниң асасий” намлиқ китабида оттуриға қойғаниди. Дукинниң китаби әйни чағда һәтта русийә һәрбий мәктәплиридә дәрслик қилип бекитилгән вә рус милләтчиликиниң күчийишидә муһим рол ойниған. Аликсандер дукинниң әң муһим идийәлириниң бири “дунядики барлиқ рус тиллиқ районларни вә сабиқ совет иттипақи тупрақлирини қайтидин русийә федератсийәсигә елип кирип, америкаға тақабил туруш” тур. У бир китабида мундақ язған: “америкаға қарши турушта русийәниң алаһидә қисимлирини ишлитиш билән биргә йәнә чәклимисиз уруш усулини қоллиниш керәк. Йәни ғәрб дунясини қалаймиқан қилиш, сахта учурларни тарқитиш һәрикәтлири арқилиқ америка билән германийә, франсийә қатарлиқ дөләтләрниң бирликини бузуш, болупму милләтләр мунасивитини асас қилған ирқчилиққа даир тәшвиқатлар арқилиқ американиң ичкий қисмида бөлүнүш вә қаршилиқ һәрикәтлирини оттуриға чиқириш. Әң муһим болғини, хәлқарадики җуғрапипйәлик сиясий давалғушларни америка сияситигә елип кириш арқилиқ, америка ичидики бөлгүнчилик, миллий, иҗтимаий вә ирқий тоқунушларға ярдәм бериш, һәр хил өктичиләрниң һәрикитини тәшәббускарлиқ билән қоллаш; радикаллиқ, ашқунлуқ вә пәрқлиқ идийәдикиләрни қоллаш арқилиқ, американиң ичкий вәзийитидә муқимсизлиқ пәйда қилиш керәк”.

Қарайдиған болсақ, путинниң “рус чүши” ғайиси билән ши җинпиңниң “хитай чүши” ниң оттуриға чиқишида муәййән охшашлиқларниң барлиқини байқаймиз. Йәни хитайниң һәрбий алимлиридин чяв ляң вә ваң шяңсүй иккиси 1999-йили йезип чиққан вә кейин енглиз, франсоз қатарлиқ тилларға тәрҗимә қилинип, ғәрб дунясини чөчүткән “чәклимисиз уруш” намлиқ китабидиму, юқирида аликсандин дукин оттуриға қойған ғәрбни вәйран қилиш һәққидики көз қарашлар асасән охшаш баян қилинған. Америкалиқ хитайшунас сясийон майкел плисберрийниң “йүз йиллиқ марафон” намлиқ китабидиму, хитайниң аталмиш “ислаһат ечиветиш” тин кейин, ғәрб дунясиға юмшақ күч билән сиңип кириш җәряни тәпсилий вә пакитлиқ баян қилинған. Гәрчә хитайниң уйғурларни йилтизидин йоқитиш вә ғәрбни вәйран қилиш пилани узун тарихий арқа көрүнүшкә игә болсиму, әмма кәң даиридин үч басқучқа бөлүнгән. Йәни мав дәвридики һакемийәтни қолиға елиш, дең дәвридики “йошурун тәрәққий қилиш” вә ши дәвридики “дуняға җәң елан қилиш”. Уйғур ирқий қирғинчилиқиниң ши дәвридә әң дәһшәтлик болған һаят-маматлиқ дәвргә киришиму, дең шавпиң хуласилигән хитайниң ғәрбни вәйран қилишидики үч басқучниң ахирқи басқучи дәл ши дәвригә тоғра кәлгәнликидиндур.

Дәрвәқә, ши җинпиң тәхткә чиқипла аталмиш “җуңхуа улуси” сәпсәтиси билән хитай милләтчиликиниң күчийишигә асас салған. Ши җинпиңниң “хитай чүши” ниму, ху әнгаң қатарлиқ хитай “аликсандер дукин” лар оттуриға қойған. Гоя путин украинада “натсистларни йоқитип, ирқий рус хәлқини қирғинчилиқтин қутқузимиз” дегән сәпсәтини, украинаға таҗавуз қилиш вә украина хәлқини қирғин қилишқа сәвәб қилғандәк, хитайму уйғурларни хәлқара тероризм билән бағлап лагерларға қамиди. Шундақла уйғурлар үстидики ирқий қирғинчилиқ җинайитини, американиң хитайни парчилаш һәрикитигә қорал қилинған “үч хил күч” ләрни тазилаш һәрикити дәп пәрдазлиди. Бу мәсилидә һәтта соғуқ уруштин башланған оттура-шәрқтики ғәрп өчмәнликидинму әпчиллик билән пайдилинип, мусулман вә түрк әллириниң уйғур ирқий қирғинчилиқиға сүкүт қилишидәк хәлқара сәтчиликниң йүз беришигә сәвәбчи болди.

Мана бүгүн русийәниң украинаға таҗавуз қилғиниға 21 күн болған болсиму, урушниң тохтайдиғанлиқидин әсәр йоқ. Украина урушиниң ақивити америка башлиқ ғәрб дунясиниң демократик қиммәт қарашлириниң мәвҗутлуқиға берип тақилидиғанлиқи хәлқарада ортақ қарашқа айланди. Демәк, дуня бүгүн йеңи соғуқ мунасивәтләр уруши дәвригә алибурун кирип болди. Ундақта, бу уруш ақивитиниң уйғурларниң кәлгүси тәқдири билән зади қандақ алақиси бар?

Әмәлийәттә худдий русийәниң украинаға таҗавуз қилиши ғәрбниң демократик қиммәт қарашлири қилинған таҗавузчилиқ болғинидәк, хитайниң уйғурларға йүргүзгән ирқий қирғинчилиқиму охшашла ғәрб қиммәт қарашлириға җәң елан қилғанлиқтур. Чүнки иккинчи дуня уруши ахирлашқандин кейин шәкилләнгән йеңи дуня күнтәртипиму “йәһудийлар чоң қирғинчилиқи” ниң қайта тәкрарланмаслиқ шәрти билән инсан һәқлирини капаләткә игә қилишниң дуня тенчлиқиниң асаси икәнликидәк пиринсип асасида бекитилгән. Шуниңдин буян бүгүнгичә оттуриға чиққан хәлқар қанун, низам, келишим вә әһдинамилар “дуня кишилик һоқуқ хитабнамәси” вә “б д т әһдинамиси” асасида түзүп чиқилған.

Бу ноқтидин “уйғур ирқий қирғинчилиқи” ниң ақивити нөвәттики “украина уруши” ниң ақивити билән зич мунасивәтлик болуп, “украина уруши” да кимниң ғәлибә қилиши, биваситә һалда уйғурларниң ирқий қирғинчилиқтин қутулуш яки қутулалмаслиқини бәлгиләйдиған, уйғурларниң кәлгүси тәқдиригә мунасивәтлик болған зил мәсилидур.

***Мәзкур мақалидә оттуриға қоюлған пикирләр апторниң шәхсий қарашлири. Радийомизниң мәйданиға вәкиллик қилалмайду.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.