Қазақистанлиқ уйғурлар уйғур елидики вәзийәт һәққидә учурларни нәдин алиду?

Ихтиярий мухбиримиз ойған
2018-07-17
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Маневир қиливатқан хитай қораллиқ күчлири. 2017-Йили март, қәшқәр.
Маневир қиливатқан хитай қораллиқ күчлири. 2017-Йили март, қәшқәр.
ts.cn

Кейинки вақитларда уйғур елидики вәзийәт, болупму аталмиш «тәрбийәләш лагерлири» һәққидә хәвәрләр дуня аммиви ахбарат васитилиридә тохтимай елан қилинип кәлмәктә. Уйғур елидики сиясий, иҗтимаий вәзийәт, хитай даирилириниң бу райондики сиясити һәққидә илгири, болупму русийәниң «сентир асия», «пәрғанә ру» ға охшаш аммиви ахбарат васитилиридә мақалиләр үзлүксиз елан қилинип кәлгән иди. Әмма бәзи қазақистанлиқ мутәхәссисләрниң пәризичә, һазир әһвал хели өзгәргән болуп, бу һәқтики мақалиләрниң берилиши суслишип қалған икән. Шундақтиму уйғур елидики вәзийәт бәзи рус тиллиқ тор бәтлириниң йәнила қизиқ темиси болуп қалмақтикән.

Шуларниң бири русийәниң «голос ислама. Ком» тор бетидә бир ай бурун елан қилинған «хитайниң ‹қайта тәрбийәләш лагерлири' да һәқиқәттә немә йүз бериватиду?» намлиқ мақалида уйғур елиниң асасий аһалиси болған уйғурларниң, шундақла қазақ, қирғизға охшаш башқиму милләтләрниң хитайниң қаттиқ бесими астида қалғанлиқи тәкитлигән. Мақалида хитай даирилириниң мундақ лагерларниң болушини йоққа чиқириватқан болсиму, әмма буниңға пакитлар кәлтүрүлүп, хитайниң мундақ лагерларни қурушқа 2016-йилдин буян 107 милйон доллар хираҗәт бөлгәнлики, асасән уйғурларниң меңисини ююп, униңға коммунистик идийәни мәҗбурлап қуюш һәрикәтлириниң елип бериливатқанлиқи илгири сүрүлгән.

Әмди қазақистанниң рус тиллиқ «қазақистан закон» тор бетидә инглиз тилидин тәрҗимә қилип елинған «хитайда HBO телевизийә қанили ши җинпиңни винни-пух билән селиштурғандин кейин өчүрүлди» намлиқ мақалида ейтилишичә, америкилиқ юмур программисиниң йүргүзгүчиси җон оливер хитай рәһбири ши җинпиңниң уйғур елидә мусулманларни тәрбийәләш лагерлириға солаватқанлиқини қаттиқ әйиблигән.

Әмди қазақистанлиқ уйғурлар хитай даирилириниң уйғур елидики бастуруш сиясити һәмдә аталмиш «тәрбийәләш лагерлири» һәққидә мәлуматларни қәйәрдин алиду?

Сиясәтшунас қәһриман ғоҗамбәрди бу һәқтә мундақ деди: «мәркизий асия уйғурлири ахбаратни русийәниң вә мәркизий асияниң рус тиллиқ ахбарат васитилиридин издәйду. Кейинки вақитларда русийәму уйғурлар һәққидә материял беришни тохтатти. Оттура асия дөләтлиридә болса бурундин бу мәсилә йорутулмайтти. Шуниң үчүн бу йәрдики уйғурлар ‹әркин асия' радийосидин вә башқиму тор бәтлиридин уйғурлар тарқатқан материялларни пайдилиниду».

Қәһриман ғоҗамбәрдиниң ейтишичә, қазақистандики қазақ, рус тиллиқ, шундақла қирғизистан, өзбекистан җумһурийәтлиридики аммиви ахбарат васитилиридә уйғурларниң қәдимий мәдәнийити, тарихи вә башқиму шу мәзмундики мақалиләр елан қилинип туридикән.

У сөзини давам қилип, йәнә мундақ деди: «қазақистанда уйғурларниң 10 дин артуқ гезит-журнали чиқиду. Шуларниң һеч қайсида уйғуристандики вәзийәт һәққидә ахбарат берилмәйду. Шәхсән өзүмниму бәрмәйду. Шуниң үчүн мән һәр айда бир қетим дегүдәк «ахбаратнамә» чиқирип, уни тарқитимән. Бу йәрдики һөкүмәт уйғур мәсилисини йорутушқа қарши. Чүнки хитай билән болған сиясәт шуниңға елип кәлгән».

Игилишимизчә, һазир алмута шәһиридә уйғур тилида нәшр қилиниватқан «уйғур авази» гезити дөләт қармиқидики җумһурийәтлик җәмийәтлик-сиясий гезит болуп һесабланса, «асия бүгүн» җумһурийәтлик мустәқил гезиттур. Буниңдин ташқири йәнә «ахбарат», «интизар», «уйғур пән», «ғунчә», «иҗадкар», «еһсан» журналлириму нәшр қилиниду.

«Туран» университетиниң профессори, тарих пәнлириниң доктори абләт камалофниң ейтишичә, һазир пүткүл дуня уйғурлириниң, шу җүмлидин оттура асий уйғурлириниң диққити уйғур елидә шәкилләнгән вәзийәттә икән. Немә үчүн? абләт камалоф мундақ дәп җаваб бәрди: «сәвәби, мәсилән, оттура асия, шу җүмлидин рәсмий мәлуматлар бойичә 265 миң уйғур яшайдиған қазақистандики уйғурларниң уйғур елидә уруқ-туғқанлири бар. Мана икки йилчә болуп қалди, мушу қазақистандики уйғурлар өзлириниң у яқтики туғқанлирини көрүп келиш мумкинчилики бәкму қийинлишип қалди. У яқтин бу яққа келидиғанларниң йолиму бурунқидәк әмәс. Биз уйғур диярида йүз бериватқан әһвалларни пәқәт аммиви ахбарат васитилиридин елип тураттуқ. Илгири рус тиллиқ мәтбуатларда уйғур елидики қериндашлиримизниң әһвали, омумий вәзийәт һәққидә мақалиләр даим болмисиму, әмма арилап елан қилинип туратти. Һазир бу һәқтә бирәр мақалә тепишниң өзи қийин. Әмди иҗтимаий таратқуларда уйғур елидики вәзийәт һәққидә һәр хил мәлуматларни көрсәкму, оқусақму, уларниң һәммисигә ишинип кетишкә йәнә болмайду. Шуниң үчүн бизгә пәқәт рәсмий ахбарат васитилиригә тайинишқа тоғра келиду.»

Мәлуматларға қариғанда, қошна қирғизистанда нәшр қилиниватқан «иттипақ» гезитидә уйғур елидики вәзийәт пат-патла йорутулуп турғанлиқтин, қазақистанлиқ уйғурлар үчүн бу гезит алаһидә ахбарат мәнбәси болуп һесаблиниду.
Мухтәр әвезоф намидики әдәбият вә сәнәт институтиниң профессори алимҗан һәмрайефниң пикричә, һазир ахбарат дәври болуп, қазақистан демократик мәмликәт болғанлиқтин, униң һәр бир пуқрасиниң ахбарат елиш һоқуқи капаләтләндүрүлгән икән.

У мундақ деди: «шәхсән мән ана дияримиздики вәқәләрдин хәвәрдар. Дөләт, мәтбуат органлири бу мәсилидә сүкүт сақлайду, сәвәби бу иҗтимаий-сиясий мәсилә. Буниң ақивити қандақ болиду бәлгисиз. Асасий учурлар бирәсмий, өктичи гезитләрдә ейтиливатиду. Йәнә бир ахбарат бу җәмийәтлик торлар. Әмма уларни тәһлил қилмай болмайду.»

Алимҗан һәмрайеф уйғур елидә йүз бериватқан бастуруш һәрикәтлириниң, лагер мәсилилириниң көплигән сиясий, иҗтимаий вә иқтисадий мәсилиләр билән чәмбәрчас бағланғанлиқтин буни тәпсилий вә чоңқур өгиниш лазимлиқини, уларниң келип чиқиш сәвәблирини илмий йосунда тәтқиқ қилиш керәкликини оттуриға қойди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт